Il-profil tal-pajjiż tal-ħajja tax-xogħol għal Ċipru
Dan il-profil jiddeskrivi l-karatteristiċi ewlenin tal-ħajja tax-xogħol f'Ċipru. Għandha l-għan li tipprovdi l-informazzjoni ta' sfond rilevanti dwar l-istrutturi, l-istituzzjonijiet, l-atturi u r-regolamenti rilevanti dwar il-ħajja tax-xogħol.
Dan jinkludi indikaturi, dejta u sistemi regolatorji dwar l-aspetti li ġejjin: l-atturi u l-istituzzjonijiet, ir-relazzjonijiet kollettivi u individwali tal-impjieg, is-saħħa u l-benesseri, il-paga, il-ħin tax-xogħol, il-ħiliet u t-taħriġ, u l-ugwaljanza u n-nondiskriminazzjoni fuq il-post tax-xogħol. Il-profili jiġu aġġornati b'mod sistematiku kull sentejn.
Fl-2021, l-ekonomija ta' Ċipru reġgħet bdiet tesperjenza rati ta' tkabbir: il-prodott domestiku gross (PDG) per capita żdied b'10.5%, li kien ferm ogħla mill-medja tal-UE27 għal dik is-sena. B'mod simili għall-bqija tal-UE, il-qgħad naqas b'0.1%, għalkemm ir-rata tal-qgħad tan-nisa (li naqset matul il-pandemija) żdiedet b'0.3%. Ir-rata totali tal-impjiegi żdiedet ukoll, iżda ż-żieda kienet kemmxejn aktar baxxa f'Ċipru mill-medja tal-UE27. Fl-2022, dawn l-iżviluppi pożittivi komplew. Il-PDG per capita żdied b'4%, li għal darb'oħra kien ogħla mill-medja tal-UE27 għal dik is-sena. Il-qgħad kompla jonqos b'0.7%, li kien tnaqqis sinifikanti iżda ma kienx tnaqqis kbir daqs il-medja tal-UE27. Filwaqt li l-qgħad fost l-irġiel u ż-żgħażagħ naqas (1.1% u 0.9%, rispettivament), it-tnaqqis fost in-nisa kien minimu. Għalkemm din kienet l-ewwel darba li l-qgħad tan-nisa naqas mill-2020, ir-rata tal-qgħad kienet ogħla milli fl-2020. Barra minn hekk, it-tnaqqis fil-qgħad fost iż-żgħażagħ kien ferm inqas mill-medja tal-UE27. L-impjiegi totali, min-naħa l-oħra, żdiedu f'Ċipru b'aktar mill-medja tal-UE27 fl-2022; madankollu, ir-rata ta' impjieg taż-żgħażagħ kompliet tonqos, b'kuntrast maż-żieda tal-medja tal-UE27.
Fis-sistema attwali ta' relazzjonijiet industrijali ta' Ċipru, il-leġiżlazzjoni tax-xogħol hija għodda regolatorja sekondarja. Minħabba li l-liġi tax-xogħol hija magħmula mil-liġi komuni u l-liġi statutorja, ir-relazzjoni ta' impjieg hija rregolata mill-prinċipji ordinarji tal-Liġi Kuntrattwali (il-Liġi Kuntrattwali (Kap. 149), kif emendata), issupplimentata minn drittijiet u obbligi statutorji fejn xieraq. F'dan il-kuntest, sa ftit ilu, ir-relazzjonijiet industrijali f'Ċipru kienu rregolati minn numru limitat ħafna ta' statuti, prinċipalment il-Liġi dwar it-Terminazzjoni tal-Impjiegi tal-1967, kif emendata fl-2002 (il-Liġi 159(I)/2002), u l-Liġi tal-1967 dwar il-Vaganzi Annwali bi Paga, kif emendata fl-2002 (il-Liġi 169(I)/2002). Madankollu, bl-infurzar ta' l-acquis ta' l-UE fil-qasam tal-liġi tax-xogħol , ġew introdotti sensiela ta' liġijiet mill-2002 'il quddiem li issa jirregolaw numru sinifikanti ta' termini ta' impjieg. F'xi każijiet, l-acquis tal-UE pprovda għal termini aktar favorevoli minn dawk innegozjati fi ftehimiet kollettivi (pereżempju, leave annwali).
Is-sistema attwali ta' relazzjonijiet industrijali ġiet sostanzjalment ikkonsolidata wara l-1960 – is-sena li Ċipru kiseb l-indipendenza tiegħu – fuq il-bażi taż-żewġ prinċipji fundamentali: il-volontariżmu u l-kooperazzjoni tripartitika. Abbażi ta' dawn il-prinċipji, in-negozjar kollettiv tradizzjonalment kellu rwol ewlieni fir-regolamentazzjoni tar-relazzjonijiet industrijali, u l-leġiżlazzjoni kienet għodda sekondarja (ara hawn fuq). Bl-istess mod, l-intervent tal-Istat b'mod ġenerali fir-relazzjonijiet industrijali u b'mod partikolari fit-tfassil tat-termini u l-kundizzjonijiet tal-impjieg jinżamm minimu. F'dan il-kuntest, ir-rwol tal-istat huwa prinċipalment wieħed medjatorju. Hija tintervjeni, kif stipulat ukoll fil-Kodiċi tar-Relazzjonijiet Industrijali (Κώδικας Βιομηχανικών Σχέσεων, IRC), permezz tas-Servizz ta' Medjazzjoni tal-Ministeru tax-Xogħol, u tal-Assigurazzjoni Soċjali (Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, MLSI) f'każijiet fejn ma jkunx jista' jintlaħaq ftehim f'negozjar bipartitiku dirett bejn l-organizzazzjonijiet ta' min iħaddem u t-trejdjunjins. F'setturi ta' attività ekonomika fejn ir-rappreżentanza tat-trejdjunjins mhijiex preżenti jew hija dgħajfa, l-istat jistabbilixxi, permezz ta' leġiżlazzjoni, standards minimi tat-termini u l-kundizzjonijiet bażiċi tal-impjieg, bħall-paga minima u l-ħin tax-xogħol għal okkupazzjonijiet speċifiċi jew setturi ta' attività ekonomika, pereżempju fis-settur tal-bejgħ bl-imnut. Fid-dawl tat-tnaqqis fid-densità tat-trejdjunjins u b'mod partikolari minħabba l-kriżi ekonomika reċenti, it-trejdjunjins, mill-2013 'l hawn, kienu aktar inklinati li jkunu favur l-intervent tal-istat fir-regolamentazzjoni tat-termini minimi tal-impjieg. Pereżempju, f'April 2016, wara t-tiġdid tal-ftehim kollettiv fl-industrija tal-lukandi, il-Kamra tar-Rappreżentanti (Βουλή των Αντιπροσώπων) emendat it-Termini tar-Regolament dwar l-Impjiegi għall-Impjegati fil-Lukandi (Οι περί εργοδοτουμένων σε ξενοδοχεία (όροι υπηρεσίας) κανονισμοί) billi obbligat lil kull min iħaddem tas-settur jestendi d-drittijiet u l-benefiċċji minimi għall-impjegati kollha tal-lukandi, indipendentement mill-kopertura tal-ftehim kollettiv. Din kienet talba ewlenija tat-trejdjunjins tas-settur. Fi proċess simili li jikkonċerna l-industrija tal-kostruzzjoni, l-imsieħba soċjali settorjali laħqu ftehim fl-2019 għat-tiġdid tal-ftehim kollettiv tal-industrija inkluża l-introduzzjoni ta' leġiżlazzjoni li tistabbilixxi termini minimi ta' impjieg għall-ħaddiema kollha tas-settur. B'differenza minn kwalunkwe strument legali ieħor li jistabbilixxi termini minimi ta' impjieg, din il-leġiżlazzjoni, li ġiet adottata f'Mejju 2020, tipprevedi l-evoluzzjoni awtomatika ta' dawn it-termini minimi skont id-dispożizzjonijiet rispettivi tal-ftehim kollettiv tal-industrija. Dawn l-iżviluppi jwasslu għall-preżunzjoni li, fil-ġejjieni, l-awtoritajiet regolatorji u leġiżlattivi se jintalbu aktar ta' spiss jadottaw miżuri li jirregolaw it-termini minimi tal-impjieg.
Żgur biżżejjed, l-2021 u speċjalment l-2022 raw żviluppi sinifikanti fil-leġiżlazzjoni tax-xogħol. F'dan il-perjodu qasir, kien hemm emendi għal-liġi dwar it-tqala u l-leave tal-maternità u għal-liġi dwar il-protezzjoni tal-pagi. Barra minn hekk, ġiet introdotta liġi ġdida dwar il-leave tal-paternità, il-kura tal-ġenituri, il-forza maġġuri u l-arranġamenti tax-xogħol flessibbli, li rriżultat mill-armonizzazzjoni mad-Direttiva tal-UE dwar il-Bilanċ bejn ix-Xogħol u l-Ħajja Privata. Din il-liġi ġiet promulgata fil-bidu ta' Diċembru 2022 u ħassret il-liġijiet preċedenti dwar il-leave tal-ġenituri, force majeure u l-leave tal-paternità. Barra minn hekk, l-2022 rat ukoll il-finalizzazzjoni tad-djalogu soċjali dwar l-istabbiliment ta' paga minima nazzjonali għall-ewwel darba f'Ċipru. Id-digriet ministerjali rilevanti daħal fis-seħħ fl-2023, iżda kien diviżiv ħafna, peress li t-trejdjunjins qiesu problematiku f'ħafna modi. Fil-fatt, it-trejdjunjins kellhom numru ta' raġunijiet biex ma jkunux sodisfatti f'dawn l-aħħar xhur. Minbarra d-digriet problematiku dwar il-paga minima, kien hemm għadd kbir ta' tilwim ta' sinifikat differenti. Dan it-tilwim jinkludi dan li ġej: numru kbir ta' sidien ta' lukandi ma aderixux mal-ftehim kollettiv anke wara li sar liġi, peress li, fl-opinjoni tat-trejdjunjins, id-digriet tal-gvern attwali li ppermetta lis-sidien tal-lukandi u lil min iħaddem f'setturi oħra jimpjegaw numru dejjem jikber ta' ħaddiema minn pajjiżi terzi żied l-insult mal-korriment; l-abbozz dwar it-telexogħol, iffurmat wara proċess produttiv ta' djalogu soċjali, qatt ma wasal fil-Kamra tar-Rappreżentanti minħabba l-indħil ta' organizzazzjonijiet ta' min iħaddem li kienu qed jittamaw għal direttiva tal-UE aktar favorevoli dwar il-kwistjoni; u l-organizzazzjonijiet ta' min iħaddem irrifjutaw, u l-gvern kien riluttanti li jaderixxi ma', il-ftehim biex jirrestawra l-allowance tal-għoli tal-ħajja (COLA), sitwazzjoni li wasslet għall-ewwel strajk ġenerali fl-istorja tar-Repubblika ta' Ċipru. Dan it-tilwim kollu għadu għaddej u kwistjonijiet mhux solvuti.
