Kontekst dla Cypru

W 2021 r. gospodarka Cypru po raz kolejny zaczęła odnotowywać tempo wzrostu: produkt krajowy brutto (PKB) na mieszkańca wzrósł o 10,5%, czyli znacznie powyżej średniej dla UE-27 dla tego roku. Podobnie jak w pozostałej części UE, bezrobocie spadło o 0,1 proc., choć stopa bezrobocia kobiet (która spadła w czasie pandemii) wzrosła o 0,3 proc. Wzrósł również całkowity wskaźnik zatrudnienia, ale na Cyprze był on nieco niższy niż średnia dla UE-27. W 2022 r. te pozytywne zmiany były kontynuowane. PKB na mieszkańca wzrósł o 4 proc., co również było wynikiem wyższym niż średnia dla UE-27 w tym roku. Bezrobocie zmniejszyło się jeszcze o 0,7 %, co było znaczącym spadkiem, ale nie tak dużym spadkiem jak średnia dla UE-27. Podczas gdy bezrobocie zarówno wśród mężczyzn, jak i osób młodych spadło (odpowiednio 1,1 proc. i 0,9 proc.), spadek wśród kobiet był minimalny. Chociaż po raz pierwszy od 2020 r. bezrobocie kobiet spadło, stopa bezrobocia była wyższa niż w 2020 r. Ponadto spadek bezrobocia wśród młodych ludzi był znacznie mniejszy niż średnia dla UE-27. Z drugiej strony całkowite zatrudnienie na Cyprze wzrosło w 2022 r. o więcej niż średnia dla UE-27; Wskaźnik zatrudnienia młodych ludzi nadal jednak spadał, w przeciwieństwie do wzrostu średniej dla UE-27.

W obecnym na Cyprze systemie stosunków pracy prawo pracy jest wtórnym narzędziem regulacyjnym. Z uwagi na fakt, że prawo pracy składa się z prawa zwyczajowego i prawa stanowionego, stosunek pracy jest regulowany przez ogólne zasady prawa zobowiązań (ustawa o umowach (rozdział 149), z późniejszymi zmianami), uzupełnione w stosownych przypadkach o prawa i obowiązki ustawowe. W tym kontekście do niedawna stosunki pracy na Cyprze były regulowane bardzo ograniczoną liczbą ustaw, w szczególności ustawą o rozwiązaniu umowy o pracy z 1967 r., zmienioną w 2002 r. (ustawa 159(I)/2002) oraz ustawą o corocznych płatnych urlopach z 1967 r., zmienioną w 2002 r. (ustawa 169(I)/2002). Jednak wraz z egzekwowaniem dorobku w dziedzinie prawa pracy od 2002 r. wprowadzono szereg przepisów, które obecnie regulują znaczną liczbę warunków zatrudnienia. W niektórych przypadkach dorobek prawny przewidywał warunki korzystniejsze niż te wynegocjowane w układach zbiorowych (np. urlop wypoczynkowy).

Obecny system stosunków pracy został znacznie skonsolidowany po 1960 r. – roku, w którym Cypr uzyskał niepodległość – w oparciu o dwie podstawowe zasady: woluntaryzm i współpracę trójstronną. Opierając się na tych zasadach, negocjacje zbiorowe tradycyjnie odgrywały wiodącą rolę w regulowaniu stosunków pracy, a prawodawstwo było narzędziem drugorzędnym (patrz wyżej). W tym samym duchu interwencja państwa w stosunki pracy, a w szczególności w formułowanie warunków zatrudnienia, jest ograniczona do minimum. W tym kontekście rola państwa jest przede wszystkim mediacyjna. Interweniuje ona, zgodnie z przepisami kodeksu stosunków pracy (Κώδικας Βιομηχανικών Σχέσεων, IRC), za pośrednictwem Służby Mediacji Ministerstwa Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, MLSI) w przypadkach, w których nie można osiągnąć porozumienia w drodze bezpośrednich dwustronnych rokowań między organizacjami pracodawców a związkami zawodowymi. W sektorach działalności gospodarczej, w których nie ma reprezentacji związków zawodowych lub jest ona słaba, państwo ustala w drodze ustawodawstwa minimalne standardy podstawowych warunków zatrudnienia, takie jak płaca minimalna i czas pracy w określonych zawodach lub sektorach działalności gospodarczej, na przykład w sektorze handlu detalicznego. W związku ze zmniejszającą się liczbą związków zawodowych, a w szczególności biorąc pod uwagę niedawny kryzys gospodarczy, od 2013 r. związki zawodowe są bardziej skłonne do popierania interwencji państwa w regulację minimalnych warunków zatrudnienia. Na przykład w kwietniu 2016 r., w następstwie odnowienia układu zbiorowego pracy w branży hotelarskiej, Izba Reprezentantów (Βουλή των Αντιπροσώπων) zmieniła regulamin warunków zatrudnienia pracowników hoteli (Οι περί εργοδοτουμένων σε ξενοδοχεία (όροι υπηρεσίας) κανονισμοί), zobowiązując wszystkich pracodawców sektora do rozszerzenia minimalnych uprawnień i świadczeń na wszystkich pracowników hoteli, niezależnie od zakresu obowiązywania układu zbiorowego. Był to główny postulat związków zawodowych z branży. W podobnym procesie dotyczącym branży budowlanej sektorowi partnerzy społeczni osiągnęli w 2019 r. porozumienie w sprawie odnowienia branżowego układu zbiorowego, w tym wprowadzenia przepisów określających minimalne warunki zatrudnienia dla wszystkich pracowników w tym sektorze. W przeciwieństwie do innych instrumentów prawnych określających minimalne warunki zatrudnienia, niniejsze prawodawstwo, które zostało przyjęte w maju 2020 r., przewiduje automatyczną ewolucję tych minimalnych warunków zgodnie z odpowiednimi postanowieniami branżowego układu zbiorowego. Zmiany te pozwalają przypuszczać, że w przyszłości organy regulacyjne i ustawodawcze będą częściej wzywane do przyjmowania środków regulujących minimalne warunki zatrudnienia.

Rzeczywiście, w 2021 r., a zwłaszcza w 2022 r., nastąpiły znaczące zmiany w prawie pracy. W tym krótkim czasie weszły w życie nowelizacje ustawy o urlopach ciążowych i macierzyńskich oraz ustawy o ochronie wynagrodzeń. Ponadto wprowadzono nową ustawę o urlopie ojcowskim, opiece rodzicielskiej, działaniu siły wyższej i elastycznej organizacji pracy, która wynikała z harmonizacji z unijną dyrektywą w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym. Ustawa ta została uchwalona na początku grudnia 2022 r. i uchyliła poprzednie przepisy dotyczące urlopu rodzicielskiego, siły wyższej i urlopu ojcowskiego. Ponadto w 2022 r. sfinalizowano również dialog społeczny dotyczący ustanowienia po raz pierwszy na Cyprze krajowej płacy minimalnej. Odpowiedni dekret ministerialny wszedł w życie w 2023 r., ale był bardzo kontrowersyjny, ponieważ związki zawodowe uznały go za problematyczny pod wieloma względami. W rzeczywistości związki zawodowe miały w ostatnich miesiącach wiele powodów do niezadowolenia. Oprócz problematycznego dekretu o płacy minimalnej doszło do wielu sporów o różnym znaczeniu. Spory te są następujące: wielu właścicieli hoteli nie przystąpiło do układu zbiorowego nawet po jego wejściu w życie, ponieważ w opinii związków zawodowych dekret obecnego rządu, który pozwolił właścicielom hoteli i pracodawcom w innych sektorach zatrudniać coraz większą liczbę pracowników z krajów trzecich, był dodatkową zniewagą dla szkody; projekt ustawy o telepracy, powstały w wyniku owocnego procesu dialogu społecznego, nigdy nie trafił do Izby Reprezentantów ze względu na ingerencję organizacji pracodawców, które liczyły na korzystniejszą dyrektywę UE w tej sprawie; Organizacje pracodawców odmówiły, a rząd niechętnie się do niego podporządkował, porozumienia w sprawie przywrócenia dodatku na pokrycie kosztów utrzymania (COLA), co doprowadziło do pierwszego strajku generalnego w historii Republiki Cypryjskiej. Wszystkie te spory są nadal trwającymi i nierozwiązanymi kwestiami.