Kontekst dla Finlandii

Gospodarka Finlandii ma za sobą kilka burzliwych lat. Po skutkach pandemii COVID-19 Finlandia doświadczyła silnego ożywienia na początku 2022 r., ale w dalszej części tego roku fińskie gospodarstwa domowe doświadczyły zmniejszonej siły nabywczej z powodu wysokiej inflacji i rosnących stóp procentowych. W grudniu 2022 r. poziom inflacji wyniósł 9,1% (Statistics Finland, 2023a), co stanowi dramatyczny skok po dekadzie umiarkowanego poziomu inflacji (Statistics Finland, 2023b). W 2021 r. wzrost realnego produktu krajowego brutto (PKB) Finlandii wyniósł 3 proc., w porównaniu ze średnią UE wynoszącą 5,4 proc. (Bank Światowy, 2023 r.), a szacuje się, że w 2022 r. wyniósł około 2 proc. (Komisja Europejska, 2023 r.). Wskaźnik zatrudnienia w Finlandii jednak od 2012 r. stale rośnie, o 5,4 punktu procentowego od 2012 r. do końca 2022 r., kiedy wynosił 79,8 %. Wskaźniki zatrudnienia mężczyzn i kobiet są prawie takie same i w obu przypadkach wzrosły do najwyższych poziomów od 10 lat. W ostatnich latach dane dotyczące bezrobocia nieznacznie spadły, z 7,9% w 2012 r. do 6,8% w 2022 r. (Statistics Finland, 2023c).

Warunki pracy pracowników są ustalane na podstawie przepisów prawa i układów zbiorowych. Najważniejszymi aktami prawnymi dotyczącymi stosunków pracy w Finlandii są ustawa o umowach o pracę nr 55/2001 (Työsopimuslaki), ustawa o urlopach corocznych nr 162/2005 (Vuosilomalaki) oraz ustawa o czasie pracy nr 872/2019 (Työaikalaki). W 2020 r. weszła w życie nowa ustawa o czasie pracy, która z kolei została znowelizowana w 2021 r. W 2022 r. ustawa o umowach o pracę doczekała się kilku zmian. Szereg aktów prawnych gwarantuje niedyskryminację i różnorodność w miejscu pracy. Przepisy te mają zastosowanie do wszystkich pracowników zatrudnionych przez fińskich pracodawców, niezależnie od ich narodowości.

Do najważniejszych aktów prawnych regulujących organizację rynku pracy i rokowania zbiorowe należą: ustawa o układach zbiorowych nr 436/1946 (Työehtosopimuslaki), która określa ramy systemu układów zbiorowych, a także ustawa o Sądzie Pracy nr 646/1974 (Laki työtuomioistuimesta) i ustawa o mediacji w sporach pracowniczych nr 420/1962 (Laki työriitojen sovittelusta), które mają na celu rozstrzyganie sporów dotyczących układów zbiorowych. Ta ostatnia została znowelizowana w latach 2022/2023. W 2022 r. weszła w życie nowa ustawa o współpracy 1333/2021 (Yhteistoimintalaki), której celem jest poprawa praktyk dialogu w miejscu pracy. Prawodawstwo rynku pracy jest opracowywane w sposób trójstronny, przy udziale związków zawodowych i organizacji pracodawców.

Fińskie stosunki pracy są wysoce scentralizowane. Różne związki zawodowe i organizacje pracodawców ściśle współpracują ze sobą za pośrednictwem organizacji najwyższego szczebla. Fiński system rokowań zbiorowych został po raz pierwszy wdrożony w 1940 r., kiedy organizacje rynku pracy po raz pierwszy uznały się nawzajem za partnerów do negocjacji; Proces trójstronnej współpracy rozpoczął się w pełni w 1968 roku. Oprócz kwestii związanych z zatrudnieniem, fińskie organizacje rynku pracy odgrywają również kluczową rolę w opracowywaniu innych obszarów polityki, takich jak system emerytalny. Zgodnie z tradycją konsensusu, rząd zazwyczaj szczegółowo konsultuje się z partnerami społecznymi w sprawie wszelkich proponowanych zmian w przepisach, które mają wpływ na życie zawodowe.

W Finlandii tradycyjnie obowiązuje system trójstopniowy, w którym negocjacje zbiorowe odbywają się zazwyczaj na szczeblu krajowym, sektorowym i lokalnym. Praktyka ta ulega jednak obecnie zmianom: po zmianie przepisów wewnętrznych w latach 2015–2016 Konfederacja Przemysłu Fińskiego (EK) (Elinkeinoelämän keskusliitto), główna organizacja pracodawców w Finlandii, zrezygnowała z udziału w rokowaniach zbiorowych na szczeblu centralnym. Tak więc pakt na rzecz konkurencyjności z 2016 r. (Kilpailukykysopimus), duże trójstronne porozumienie dotyczące rynku pracy, które zakłada m.in. zamrożenie płac na 2017 r. i przedłużenie rocznego czasu pracy o 24 godziny, mogło być ostatnim z dużych, scentralizowanych porozumień. Rundy rokowań zbiorowych w latach 2017–2018 były negocjowane bezpośrednio na szczeblu sektorowym, bez poprzedzania ich porozumieniem scentralizowanym.

Oprócz formalnie wynegocjowanych układów zbiorowych partnerzy społeczni angażują się we wzajemne rozmowy na temat życia zawodowego w okresie obowiązywania umowy w ramach "systemu ciągłych negocjacji". W ciągu ostatniej dekady praktyka ta stała się coraz bardziej powszechna.

Runda negocjacyjna w 2020 r. zakończyła się sukcesem pomimo zwiększonej niepewności gospodarczej spowodowanej pandemią COVID-19. Jednym z czynników, które się do tego przyczyniły, była ścisła współpraca między partnerami społecznymi najwyższego szczebla. W marcu 2020 r. partnerzy złożyli wspólną propozycję rządowi (Akava, 2020). Wdrożono szereg środków zawartych w niniejszym wniosku, które przyczyniły się do zwiększenia elastyczności rynku pracy w pierwszym roku kryzysu związanego z COVID-19. W 2021 r. rola partnerów społecznych przestała być siłą napędową środków mających na celu bezpośrednie przeciwdziałanie bezpośrednim skutkom pandemii COVID-19, a stała się skoncentrowana na długoterminowych środkach wspierających odbudowę i odporność Finlandii. Zamiast działań doraźnych partnerzy społeczni skupili się na procesach trójstronnych związanych z szerszym rynkiem pracy i innymi reformami. Kluczową kwestią w rokowaniach zbiorowych w 2021 r. nie była pandemia COVID-19, chociaż kryzys miał przyspieszony wpływ na negocjacje. Zamiast tego głównym problemem była trwająca zmiana w kierunku bardziej zdecentralizowanego systemu rokowań (Eurofound, 2022). Rok 2022 upłynął jednak pod znakiem zwiększonej koordynacji pracodawców w rundach negocjacji zbiorowych, ponieważ negocjacje zostały wstrzymane, podczas gdy pracodawcy z różnych sektorów czekali, aż sektor technologiczny dojdzie do porozumienia. Branża technologiczna tradycyjnie wyznacza tempo w negocjacjach zbiorowych dotyczących wynagrodzeń. W 2022 r. miała miejsce również akcja protestacyjna związków zawodowych pielęgniarek, w wyniku której uchwalono ustawę o zabezpieczeniu podstawowej opieki zdrowotnej i opieki domowej podczas akcji protestacyjnej 826/2022 (Laki välttämättömän terveydenhuollon, ja kotihoidon turvaamisesta työtaistelun aikana). Ta tymczasowa ustawa określała, że pielęgniarki mogą zostać zobowiązane do pracy podczas akcji protestacyjnych, aby uniknąć zagrażających życiu niedoborów siły roboczej w krytycznej dziedzinie opieki zdrowotnej. Ustawa tymczasowa obowiązywała do 31 stycznia 2023 r.

W 2022 r. zakończono rządową międzyrządową reformę społeczną i zdrowotną. Miało to wpływ na rokowania zbiorowe w sferze opieki społecznej, ponieważ tysiące pracowników zostało przeniesionych z układu zbiorowego obejmującego gminy do układu obejmującego nowe regiony socjalne.