Profil życia zawodowego w Bułgarii
Profil ten opisuje kluczowe cechy życia zawodowego w Bułgarii. Ma on na celu dostarczenie odpowiednich informacji ogólnych na temat struktur, instytucji, podmiotów i odpowiednich przepisów dotyczących życia zawodowego.
Obejmuje to wskaźniki, dane i systemy regulacyjne dotyczące następujących aspektów: podmioty i instytucje, zbiorowe i indywidualne stosunki pracy, zdrowie i dobrostan, wynagrodzenie, czas pracy, umiejętności i szkolenia oraz równość i niedyskryminacja w pracy. Profile są systematycznie aktualizowane co dwa lata.
W latach 2012–2022 Bułgaria odnotowała solidny wzrost produktu krajowego brutto o 42,49 %, czyli znacznie powyżej średniej UE wynoszącej 15,29%. W latach 2012–2022 bezrobocie w Belgii zmniejszyło się o 9 punktów procentowych, a w 2022 r. pozostało poniżej średniej UE wynoszącej 6,2%. Bezrobocie młodzieży (bezrobocie wśród osób do 25. roku życia), choć spada, wyniosło w 2022 r. 10,7 proc. i nadal było wyższe niż łączna stopa bezrobocia wynosząca 4,3 proc. Wskaźniki zatrudnienia wzrosły w ciągu 10 badanych lat z 67 % w 2012 r. do 73,6 % w 2022 r. Zatrudnienie osób w wieku 15–24 lat spadło o 7,4 punktu procentowego w latach 2012–2022.
Do głównych wyzwań stojących przed bułgarską gospodarką i rynkiem pracy w latach 2012-2022 należały: zarządzanie pandemią i inflacją oraz zmniejszanie nierówności. Do połowy 2021 r. klimat biznesowy poprawiał się w wyniku polityki rządu i działań wdrożonych w celu ograniczenia skutków COVID-19. Jednak w czerwcu–grudniu 2021 r. bułgarska gospodarka zmagała się ze znacznym wzrostem cen energii i kolejną falą COVID-19. Intensyfikacja wojny w Ukrainie zwiększyła prawdopodobieństwo stagflacji, ponieważ wyższe ceny energii sprawiły, że produkcja stała się droższa i mniej konkurencyjna, a rynki zewnętrzne się skurczyły. W 2021 r. Bułgaria drugi rok z rzędu odnotowała spadek liczby osób zatrudnionych i wzrost bezrobocia (Instytut Badań Ekonomicznych, Bułgarska Akademia Nauk, 2022).
Kodeks pracy (Кодекс на труда) reguluje stosunki pracy między pracownikami a pracodawcami, stosunki pracy, rokowania zbiorowe oraz kontrolę przestrzegania przepisów pracy.
W 2022 r. wprowadzono zmiany w Kodeksie pracy (wprowadzone ustawą nr 217 z dnia 5 sierpnia 2022 r. o zmianie i uzupełnieniu Kodeksu pracy) mające na celu promowanie bezpieczeństwa i przewidywalności stosunków pracy oraz poprawę możliwości godzenia obowiązków zawodowych i rodzinnych, wdrażając dyrektywę (UE) 2019/1152 w sprawie przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy w UE oraz dyrektywę (UE) 2019/1158 w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów (KPMG Bułgaria, 2022).
Reprezentacja pracowników i rokowania zbiorowe oraz kryteria krajowej reprezentacji partnerów społecznych są regulowane przez Kodeks pracy. Ustawa o rozstrzyganiu sporów zbiorowych pracy (CLD) zajmuje się rozstrzyganiem sporów między pracownikami a pracodawcami w kwestiach związanych z pracą i ubezpieczeniami społecznymi oraz poziomem życia. Aktualne warunki ustanawiania reprezentacji pracodawców i pracowników za pośrednictwem organizacji określa rozporządzenie (Dekret Rady Ministrów nr 152 z dnia 11 lipca 2003 r.).
Główna Inspekcja Pracy sprawuje całościową kontrolę nad przestrzeganiem przepisów prawa pracy we wszystkich sektorach gospodarki. Inspektorat podlega Ministerstwu Pracy i Polityki Społecznej. Funkcjonowanie krajowego systemu inspekcji pracy określa ustawa o inspekcji pracy (2009 r.).
Bułgarski system stosunków pracy jest zdecentralizowany i funkcjonuje w oparciu o różne trójstronne struktury krajowego i sektorowego dialogu społecznego oraz organy rokowań zbiorowych na szczeblu sektorowym, branżowym, przedsiębiorstwa i terytorialnym (rady ds. współpracy społecznej w gminach). Krajowa współpraca trójstronna odbywa się w ramach Krajowej Rady Współpracy Trójstronnej (NTCC) od 1993 r. i Rady Społeczno-Gospodarczej od 2001 r., a także za pośrednictwem różnych trójstronnych organów zarządzających i nadzorczych w ramach administracji zatrudnienia i zabezpieczenia społecznego. Trójstronna współpraca przemysłowa jest również organizowana za pośrednictwem rad (pod)przemysłowych pod patronatem odpowiednich ministerstw (w około 50 radach). Chociaż zagęszczenie związków zawodowych i wpływ rokowań zbiorowych zmniejszyły się od lat 90., zasięg rokowań zbiorowych jest nadal znaczny w kilku branżach i firmach (Kirov, 2019). W czerwcu 2020 r. podpisano krajowe porozumienie trójstronne, które jest dopiero czwartym tego rodzaju porozumieniem w ciągu 30 lat transformacji. Obejmuje on działania w pięciu obszarach: otoczenie biznesowe i gospodarka; energia; Europejski Zielony Ład; demografia, edukacja, rynek pracy i migracje zarobkowe; i polityki ochrony socjalnej (Dimitrov, 2021).
Od 2011 r. dialog społeczny i stosunki pracy w Bułgarii funkcjonują w złożonym klimacie politycznym i gospodarczym i są kontynuowane pomimo lekceważenia przez rząd trójstronności przy podejmowaniu decyzji o znaczeniu krajowym. Na przykład doszło do napięć między pracodawcami, związkami zawodowymi i organami publicznymi w związku z funkcjonowaniem NTCC w związku ze zmianami legislacyjnymi związanymi z zatrudnieniem, reformą emerytalną, podwyżkami płacy minimalnej oraz bułgarskim planem odbudowy i zwiększania odporności.
W latach 2020–2021 partnerzy społeczni aktywnie wspierali działania i dialog społeczny dotyczący COVID-19 i kryzysu uchodźczego spowodowanego wojną w Ukrainie.
Aby stawić czoła wielorakim wyzwaniom związanym z pandemią (Dimitrov, 2021), Konfederacja Niezależnych Związków Zawodowych Bułgarii (CITUB) oraz trzy organizacje pracodawców – Konfederacja Pracodawców i Przemysłowców w Bułgarii (CEIBG), Bułgarskie Stowarzyszenie Przemysłowe (BIA) i Bułgarskie Stowarzyszenie Kapitału Przemysłowego (BICA) – zainicjowały podpisanie dwustronnych protokołów ustaleń partnerów społecznych na rzecz zapobiegania COVID-19, utrzymanie miejsc pracy i dostosowanie umiejętności siły roboczej do cyfryzacji świata pracy. Zaangażowane branże/sektory to przemysł chemiczny, górnictwo, metalurgia, inżynieria mechaniczna i przemysł elektryczny, energetyka, wodociągi i kanalizacja, budownictwo, tekstylia i odzież, przemysł spożywczy, browarnictwo, rolnictwo i kultura.
W latach 2020–2021 partnerzy społeczni aktywnie uczestniczyli w dyskusjach z rządem na temat kształtu środków gospodarczych i społecznych związanych z COVID-19 oraz ich trwałości, a także na temat opinii na temat zmian legislacyjnych i projektów ustaw. Napięcia między organizacjami pracodawców i pracowników dochodziło do napięć podczas dyskusji nad nowelizacją Kodeksu pracy dotyczącą uśredniania czasu pracy, dyżurów i dyżurów oraz godzin nadliczbowych, a także podwyżki minimalnego wynagrodzenia ustawowego i działań społeczno-ekonomicznych w związku z inflacją. Ostateczna wersja krajowego planu odbudowy i zwiększania odporności jest również przedmiotem napięć między partnerami społecznymi a rządem. Według CITUB (Atanasov, 2023) plan zawiera istotne zmiany (np. 40% redukcja emisji energii do 2026 r.), które nie były przedmiotem dyskusji z partnerami społecznymi ani szerszych konsultacji społecznych.
