Podmioty i instytucje w Hiszpanii

Głównymi organami zajmującymi się dialogiem społecznym i warunkami pracy są Ministerstwo Pracy i Gospodarki Społecznej oraz wydziały zatrudnienia wspólnot autonomicznych. Ministerstwo odgrywa ważną rolę we wspieraniu trójstronnego dialogu społecznego. Ponadto instytucje te są odpowiedzialne za rejestrację układów zbiorowych i dostarczanie informacji statystycznych na temat aspektów zasięgu rokowań zbiorowych, wynegocjowanych wynagrodzeń, sporów itp. Po zawarciu układu zbiorowego strony jego sygnatariusze muszą w ciągu 15 dni przesłać go organowi publicznemu (Ministerstwu Pracy i Gospodarki Społecznej, jeśli jest to porozumienie krajowe, oraz wydziałom pracy wspólnot autonomicznych, jeśli jest to porozumienie regionalne). Przed zarejestrowaniem umowy organy publiczne upewniają się, że jej treść jest zgodna z przepisami. Jeżeli układ zbiorowy pracy jest sprzeczny z przepisami, organ publiczny może go zakwestionować.

Główną instytucją zapewniającą egzekwowanie uprawnień pracowniczych jest Inspekcja Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Odbywa się to za pośrednictwem inspektoratów pracy. Inspektoraty pracy są odpowiedzialne za monitorowanie warunków pracy, stosunków między związkami zawodowymi a zabezpieczeniem społecznym (rejestracja pracowników do ubezpieczeń społecznych, monitorowanie składek na ubezpieczenie społeczne itp.).

Inspektoraty pracy są również odpowiedzialne za monitorowanie wdrażania przepisów BHP. Do ich zadań należy m.in. walidacja i promowanie wdrażania przepisów BHP, ocena skuteczności stosowania przez przedsiębiorstwa przepisów BHP, sporządzanie raportów dotyczących wypadków przy pracy i chorób zawodowych, proponowanie kar dla Urzędu Pracy w przypadku nieprzestrzegania przepisów oraz nakazywanie wstrzymania pracy w niebezpiecznych okolicznościach.

W Hiszpanii koncepcja reprezentatywności gwarantuje reprezentację erga omnes zarówno związkom zawodowym, jak i organizacjom pracodawców. W ten sposób daje najbardziej reprezentatywnym związkom zawodowym i organizacjom pracodawców zdolność do negocjowania porozumień w imieniu wszystkich pracowników w sektorze lub przedsiębiorstwie, w którym porozumienie jest negocjowane.

Głównym kryterium prawnym służącym ustaleniu reprezentatywności związków zawodowych są wyniki wyborów delegatów pracowników i członków rad zakładowych w miejscu pracy. W związku z tym proces wyborczy mający na celu wyłonienie przedstawicieli pracowników w miejscu pracy służy do pomiaru poparcia dla związków zawodowych. Kryterium określającym reprezentatywność organizacji pracodawców opiera się na członkostwie.

Zgodnie z koncepcją "organizacji najbardziej reprezentatywnych" organizacje pracodawców i związki zawodowe są uprawnione do zawierania wielozakładowych układów zbiorowych, do posiadania reprezentacji instytucjonalnej (innymi słowy, do udziału w organach trójstronnych, do konsultacji z rządem i do zawierania paktów społecznych) oraz do udziału w pozasądowych systemach rozwiązywania konfliktów pracowniczych. Co więcej, spełnienie kryterium reprezentatywności prawnej jest podstawą do uzyskania dostępu do środków publicznych.

O reprezentacji związków zawodowych

Zgodnie z Ustawą Organiczną o Wolności Związków Zawodowych (1985) wszyscy pracownicy mogą wstępować do związków zawodowych, z wyjątkiem członków hiszpańskich sił zbrojnych, sędziów i prokuratorów.

Gęstość uzwiązkowienia w Hiszpanii utrzymuje się na dość stabilnym poziomie od początku lat 80. Mimo że brak wiarygodnych danych utrudnia jego ocenę, większość szacunków wskazuje na 15–20% jako wskaźnik zagęszczenia w Hiszpanii od początku lat 80. Mimo że gęstość uzwiązkowienia podlega cyklicznym wahaniom, nie wykazuje ona wyraźnej tendencji spadkowej, jak ma to miejsce w innych państwach członkowskich UE. Jednak od początku kryzysu liczba związków zawodowych nieznacznie się zmniejszyła, zgodnie z danymi pochodzącymi z badania warunków pracy i życia przeprowadzonego przez Ministerstwo Pracy i Gospodarki Społecznej (17,4 proc. w 2008 r. w porównaniu z 16,4 proc. w 2010 r.). Niestety, badanie nie jest prowadzone od 2010 roku. Od czasu wielkiej recesji gęstość uzwiązkowienia w Hiszpanii spadła z 17,8 proc. w 2020 r. do 13,0 proc. w 2018 r., wynika z danych OECD/AIAS Database.

Głównym kryterium określającym reprezentatywność związku zawodowego jest grupa odbiorców wyborczych, która jest określana na podstawie liczby delegatów i przedstawicieli rad zakładowych uzyskanych w drodze wyborów. To, wraz z automatycznym przedłużaniem układów zbiorowych, tłumaczy niską gęstość uzwiązkowienia w Hiszpanii, ponieważ pracownicy mają ograniczone motywacje do wstępowania do związków zawodowych.

Członkostwo i liczebność związków zawodowych, 2010–2019

Uwagi: * Odsetek pracowników, którzy są członkami związku zawodowego. ** Członkostwo pracowników w związkach zawodowych wyliczone na podstawie całkowitej liczby członków związku zawodowego i w razie potrzeby skorygowane o członków związków zawodowych spoza aktywnej, zależnej i zatrudnionej siły roboczej (tj. pracownicy na emeryturze, osoby prowadzące działalność na własny rachunek, studenci, osoby bezrobotne).

Źródło: Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju/Amsterdamski Instytut Zaawansowanych Studiów nad Pracą Charakterystyka instytucjonalna związków zawodowych, ustalanie płac, interwencja państwa i pakty społeczne z 2021 r.

Główne konfederacje i federacje związków zawodowych

Najbardziej reprezentatywnymi konfederacjami związków zawodowych w Hiszpanii są Konfederacja Związków Zawodowych Komisji Pracowniczych (Confederación Sindical de Comisiones Obreras, CCOO) i Powszechny Związek Zawodowy Pracowników (Unión General de Trabajadores, UGT), które łącznie stanowią 67,43% przedstawicieli rad zakładowych wybranych w 2020 r.

Główne konfederacje związków zawodowych

Źródła: * CCOO, 2015. ** ABC Economía, 2019. *** Activos, 2021. **** Portal Przejrzystości UGT (https://www.ugt.es/portal-de-transparencia/C%C3%B3mo%20Somos#1). ***** Portal Przejrzystości UGT (https://www.ugt.es/portal-de-transparencia/C%C3%B3mo%20somos).

Oprócz najbardziej reprezentatywnych konfederacji na szczeblu krajowym istnieje kilka mniejszych konfederacji, w tym Zjednoczenie Związków Zawodowych Pracowników i Powszechna Konfederacja Pracowników. Najbardziej reprezentatywnymi konfederacjami na szczeblu regionalnym są Galicyjska Konfederacja Międzysektorowa i Baskijska Solidarność Robotnicza. Trzecią najważniejszą konfederacją w sektorze publicznym jest Niezależny i Urzędniczy Centralny Związek Zawodowy.

Ostatni kongres UGT odbył się w maju 2021 r., a Pepe Álvarez został ponownie wybrany na stanowisko sekretarza generalnego (objął urząd w 2016 r. po zastąpieniu Cándido Méndeza, który pełnił tę funkcję przez 22 lata). Ostatni kongres CCOO odbył się w październiku 2021 r., a sekretarzem generalnym został Unai Sordo (który pełni urząd od 2017 r.).

Od lat dziewięćdziesiątych najważniejsze związki zawodowe na szczeblu krajowym, UGT i CCOO, utrzymują współpracę i jedność działania. Zachowały one również swoją reprezentatywność.

Najważniejsze zmiany dotyczą połączeń federacji, które oba związki zawodowe przeprowadziły w 2014 roku. CCOO połączyło Federację Działalności Tekstylnej, Chemicznej i Pokrewnej z Federacją Przemysłową. Połączyła również Federację Handlu, Hoteli i Restauracji, Turystyki i Hazardu z Federacją Usług Finansowych, tworząc nową Federację Usług. UGT połączyła Federację Transportu z Federacją Handlu, Hoteli i Restauracji, Gastronomii, Handlu, Turystyki i Hazardu, tworząc nową Federację Usług dla Mobilności i Konsumpcji.

Niedawno, w maju 2016 r., w ramach UGT powstały nowe federacje: Federacja Pracowników Służb Publicznych, utworzona przez poprzednią federację usług publicznych (Federacja Pracowników Służby Publicznej) i federację oświaty (Federacja Pracowników Oświaty); oraz Federacja Przemysłu, Budownictwa i Rolnictwa, utworzona przez związek Federacji Przemysłu Metalowego i Budownictwa oraz Federacji Rolnictwa.

Do 2020 r. CCOO miało siedem federacji branżowych (dla budownictwa, nauczania, przemysłu, emerytów, służby zdrowia i opieki społecznej, usług obywatelskich, usług), podczas gdy UGT ma sześć (Federacja Pracowników Służby Publicznej, Federacja Usług na rzecz Mobilności i Konsumpcji, Federacja Przemysłu, Budownictwa i Rolnictwa, Związek Emerytów i Emerytów, Związek Drobnych Rolników oraz Związek Zawodowy i Pracowników Autonomicznych).

W przypadku obu związków fuzje zostały przeprowadzone w celu przeciwdziałania spadkowi środków finansowych pochodzących ze składek członkowskich i finansowania publicznego. Federacje regionalne uciekają się do przeprowadzania zwolnień grupowych, aby dostosować swoje struktury organizacyjne do kurczących się zasobów. Kontrastuje to z rozwojem Powszechnej Konfederacji Robotniczej. Konfederacja jest obecnie trzecią najbardziej reprezentatywną organizacją związkową na szczeblu krajowym pod względem członkostwa, zwłaszcza w regionie Katalonii, gdzie baza członkowska związku wzrosła o 40% w latach 2019-2022 (El Salto, 2022). Niemniej jednak wzrost odnotowany przez tę organizację związkową nie równoważy ogólnego spadku członkostwa w związkach zawodowych w ostatnich latach.

O reprezentacji pracodawcy

Organizacje pracodawców nie mają tekstu prawnego, który regulowałby ich prawa i obowiązki, tak jak związki zawodowe mają to miejsce w przypadku ustawy organicznej o wolności związków zawodowych (1985).

Procedury weryfikacji reprezentatywności organizacji pracodawców nie są jasno określone. Brakuje oficjalnych i instytucjonalnych procedur sprawdzania, czy organizacje pracodawców, które twierdzą, że są reprezentatywne, spełniają wymogi prawne. Ponadto brak jest oficjalnych danych dotyczących przynależności do organizacji pracodawców. W związku z tym jedynymi dostępnymi danymi liczbowymi są dane dostarczone przez same organizacje pracodawców.

Brak danych liczbowych dotyczących członkostwa w organizacjach pracodawców nie oznacza braku legitymacji lub społecznego uznania dla najbardziej reprezentatywnych stowarzyszeń na szczeblu krajowym. Najbardziej reprezentatywne organizacje pracodawców – Hiszpańska Konfederacja Organizacji Pracodawców (CEOE) oraz Hiszpańska Konfederacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw (Cepyme) – są uznawane przez pracodawców, związki zawodowe i rząd. Co więcej, nie ma potencjalnych konkurentów, którzy mogliby zakwestionować ich status.

W listopadzie 2018 r. Antonio Garamendi został wybrany na nowego prezesa CEOE. Garamendi był jedynym kandydatem w wyborach i został wybrany przez aklamację. Zastąpił on Juana Rosella, który pełnił funkcję prezesa od grudnia 2010 r. Do czasu wyborów Garamendi był prezydentem Cepyme.

Członkostwo w organizacjach pracodawców i ich liczebność, 2012–2020

Uwagi: * Odsetek pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwie, które jest członkiem jakiejkolwiek organizacji pracodawców uczestniczącej w rokowaniach zbiorowych. brak danych.

Źródło: ** Ministerstwo Pracy i Gospodarki Społecznej, Roczne badanie rynku pracy 2021.

Główne organizacje pracodawców

CEOE i Cepyme są najbardziej reprezentatywnymi organizacjami pracodawców. Nie ma oficjalnych danych dotyczących przynależności do organizacji pracodawców, ale CEOE twierdzi, że reprezentuje 2 miliony firm i 12 milionów pracowników poprzez swoje 225 federacji. Cepyme twierdzi, że reprezentuje prawie wszystkie (99%) małe i średnie przedsiębiorstwa w Hiszpanii poprzez sieć 57 stowarzyszeń terytorialnych (prowincjonalnych), 49 krajowych stowarzyszeń sektorowych i 3 000 organizacji oddolnych, chociaż nie podaje danych liczbowych dotyczących firm i pracowników.

Główne konfederacje organizacji pracodawców

Źródła: * Strona internetowa CEOE (https://www.ceoe.es/es/asociados/miembros-actuales) ** Strona internetowa Cepyme (https://cepyme.es/quienes-somos/).

Organy trójstronne i dwustronne oraz uzgodnienia

Głównym organem trójstronnym jest Hiszpańska Rada Społeczno-Gospodarcza (Consejo Económico y Social de España). Jest to organ doradczy utworzony w 1991 r., który składa sprawozdania rządowi przed uchwaleniem ustaw i dekretów królewskich. Ponadto z własnej inicjatywy bada różne tematy. W większości regionów istnieje trójstronna rada społeczno-gospodarcza o podobnych funkcjach i podobnym składzie do krajowej. Jednak w niektórych regionach organy te zaprzestały swojej działalności z powodu braku funduszy w czasie wielkiej recesji.

Obserwatoria przemysłowe są ważnymi organami trójstronnymi działającymi na poziomie sektorowym. Znajduje się tu 10 obserwatoriów w różnych sektorach przemysłu oraz w sektorze budowlanym. Te trójstronne organy zostały utworzone w 2005 r. w celu poprawy i rozszerzenia dostępnych informacji analitycznych na temat sektorów. Celem obserwatoriów jest wspieranie debaty oraz określanie mocnych i słabych stron w celu promowania skutecznej polityki przemysłowej. Jednak od początku kryzysu ich działalność drastycznie zmalała, a obecnie zostały praktycznie zdemontowane. Kolejnym organem trójstronnym jest Krajowa Komisja Doradcza ds. Układów Zbiorowych (Comisión Consultiva Nacional de Convenios Colectivos), utworzona na mocy dekretu królewskiego nr 1362/2012. Jest to organ doradczy odpowiedzialny za takie zadania, jak proponowanie i określanie zakresu funkcjonalnego układów zbiorowych. Zajmuje się również monitorowaniem układów zbiorowych, w tym ich informowaniem, analizą, dokumentacją i rozpowszechnianiem.

Najważniejszym organem dwustronnym jest Międzykonfederacyjna Służba Mediacji i Arbitrażu. Jest on w całości finansowany przez państwo i zarządzany w sposób autonomiczny przez partnerów społecznych. Zarządza konfliktami zbiorowymi, oferując mechanizmy rozwiązywania sporów pracowniczych.

Pomimo istnienia organów trójstronnych i dwustronnych, pakty społeczne i szczytowe porozumienia międzysektorowe nie są negocjowane przez żaden z istniejących organów instytucjonalnych.

Jeśli chodzi o porozumienia dwustronne, to od połowy lat dziewięćdziesiątych XX wieku podpisywane są porozumienia międzysektorowe w zakresie rokowań zbiorowych między najbardziej reprezentatywnymi związkami zawodowymi a organizacjami pracodawców. Umowy te zostały podpisane z krótkimi przerwami w 2012 r., w 2015 r., a ostatnio w 2018 r. Chociaż nie są to porozumienia obowiązkowe i zawierają jedynie wytyczne w różnych kwestiach, takich jak podwyżki wynagrodzeń, zapewniają one pewien stopień koordynacji i ogólne ramy rokowań zbiorowych.

Wraz z nadejściem kryzysu zadłużeniowego i wdrożeniem polityki oszczędnościowej trójstronny dialog społeczny został przerwany. Dopiero od 2014 r., na początku ożywienia gospodarczego, podpisano kilka paktów trójstronnych w konkretnych kwestiach. Wydawało się, że trójstronny dialog społeczny nabrał tempa w 2018 r., kiedy podpisano porozumienia w sprawie zatrudnienia młodzieży i godnej pracy.

Główne organy trójstronne i dwustronne

Źródło: Na podstawie opracowania własnego.

Głównymi organami reprezentującymi na szczeblu zakładu pracy w sektorze prywatnym są delegaci pracowników i rady zakładowe. W sektorze publicznym reprezentacja na poziomie miejsca pracy jest zapewniana przez Juntas de Personal .

Delegaci pracowników są odpowiedzialni za reprezentowanie pracowników w zakładach i miejscach pracy zatrudniających od 11 do 49 pracowników. Delegat pracowników może być również ustanowiony w przedsiębiorstwach zatrudniających od 6 do 10 pracowników, pod warunkiem że decyzja o jego utworzeniu zostanie podjęta przez większość pracowników. Przedsiębiorstwa zatrudniające do 30 pracowników mogą mieć jednego pracownika delegowanego, a trzech pracowników jest dozwolonych w przedsiębiorstwach zatrudniających od 31 do 49 pracowników.

Rady zakładowe są organami reprezentującymi pracowników w miejscach pracy zatrudniających co najmniej 50 pracowników. W przypadku przedsiębiorstw posiadających dwa lub więcej zakładów w tym samym województwie lub sąsiadujących z gminami, zatrudniających mniej niż 50 pracowników w każdym miejscu pracy, ale łącznie 50 lub więcej pracowników, może zostać powołany wspólny komitet pracowniczy (zgodnie z art. 64 zmienionego tekstu kodeksu pracy, opublikowanego w Dzienniku Urzędowym, Nr 75/1995 z dnia 29 marca 1995 r.).

Ponadto wszyscy pracownicy zrzeszeni w związku zawodowym mogą stanowić sekcję związku zawodowego w swoim przedsiębiorstwie.

Wybory delegatów pracowników i członków rad zakładowych mogą być rozpisane przez najbardziej reprezentatywne organizacje związkowe (te, w których skład wchodzi co najmniej 10% przedstawicieli przedsiębiorstwa lub pracowników w zakładzie pracy za porozumieniem większościowym). Osoby, które zwołują wybory, muszą poinformować o swoich zamiarach przedsiębiorstwo i publiczne organy pracy z co najmniej miesięcznym wyprzedzeniem. Ponadto wybory mogą być rozpisane na szczeblu bardziej ogólnym w jednym lub kilku obszarach funkcjonalnych lub terytorialnych, pod warunkiem uzyskania zgody najbardziej reprezentatywnych związków zawodowych.

Zgodnie z ustawodawstwem hiszpańskim organy te mogą również korzystać z praw do informacji i konsultacji oraz mogą zawierać układy zbiorowe na poziomie przedsiębiorstwa. W związku z tym warto zauważyć, że niedawne rozporządzenie (dekret królewski nr 7/2011) przyznało sekcjom związków zawodowych pierwszeństwo przed radami zakładowymi przy zawieraniu układów zbiorowych na szczeblu przedsiębiorstwa, w przypadku gdy pracownicy zrzeszeni w związkach zawodowych mają większość miejsc w komitecie pracowników.

Według Europejskiego Badania Przedsiębiorstw odsetek zakładów, które mają jakąkolwiek formę reprezentacji pracowniczej, spadł z 57 proc. w 2013 r. do 38 proc. w 2019 r.

Regulacja, skład i kompetencje organów przedstawicielskich

Uwaga: * Zgodnie z prawem najbardziej reprezentatywne związki zawodowe to te, które stanowią 10% delegatów pracowniczych i członków komitetów pracowniczych na szczeblu krajowym i 15% we wspólnotach autonomicznych. Podobnie związki zawodowe, których członkowie stanowią co najmniej 10% delegatów pracowniczych i członków komitetów pracowniczych w określonej sferze terytorialnej i funkcjonalnej, są uważane za reprezentatywne w tej sferze.

Źródło: Ustawa o wolności związków zawodowych 11/1985.