Jakość zatrudnienia i warunki pracy na Bałkanach Zachodnich

Niniejszy raport analizuje życie zawodowe – w tym warunki pracy i jakość zatrudnienia – pracowników na Bałkanach Zachodnich na podstawie danych zebranych w ramach Europejskiego Badania Warunków Pracy (EWCTS), badania prawdopodobieństwa przeprowadzonego w 2021 roku w 36 krajach europejskich. Europejska Fundacja Poprawy Warunków Życia i Pracy (Eurofound) monitoruje warunki pracy w Europie poprzez swoje badania od 1991 roku. Zbieranie i analiza danych są częścią misji Eurofound, mającej na celu przyczynianie się do poprawy warunków pracy. Raport ten jest pierwszym w skupieniu się na jakości miejsc pracy w regionie Bałkanów Zachodnich, który obecnie obejmuje pięć krajów kandydatów (Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia Północna i Serbia) oraz jeden potencjalny kraj kandydata (Kosowo (1)), łącznie określanych tutaj jako WB6. Raport wnosi nowe regionalne wnioski do analizy warunków pracy w Europie i dąży do zwiększenia świadomości na ten temat oraz poszerzenia perspektyw decydentów, partnerów społecznych, badaczy oraz szerszej opinii publicznej w regionie.

Poprawa warunków pracy jest celem integracji europejskiej od czasu Traktatu Rzymskiego (1958). Dobre warunki pracy zostały uznane za warunek wstępny rozwoju konkurencyjnej gospodarki opartej na wiedzy przez strategię lizbońską (2000) oraz za niezbędne do osiągnięcia inteligentnego, zrównoważonego i inkluzywnego wzrostu w ramach strategii Europa 2020. Europejski Filar Praw Społecznych (2017) określił 20 zasad, które mają prowadzić państwa członkowskie UE ku silnej społecznej UE, która jest sprawiedliwa, inkluzywna i pełna możliwości. Zasady te są wdrażane poprzez szeroki wachlarz pakietów politycznych oraz plany sprawiedliwego przejścia w kierunku społeczeństwa neutralnego klimatycznie i zdigitalizowanego.

WB6, od czasu rozpoczęcia drogi akcesyjnej do UE pod koniec lat 90. lub w 2000., stopniowo wdraża wytyczne polityki UE. W ostatniej dekadzie udało im się zmniejszyć różnice na rynku pracy z UE, ale różnice te wciąż są znaczne. Muszą również podjąć dalsze kroki w zakresie wdrażania polityk poprawy warunków pracy, promowania równości płci w pracy oraz tworzenia inkluzywnych możliwości dla swoich obywateli.

EWCTS dostarczył bogatych wniosków dotyczących aspektów pracy, które pozytywnie wpływają na pracowników (zasoby pracy) i negatywnie (wymagania stanowiska) w WB6, w tym następujące.

• Środowisko fizyczne jest bardzo obciążone – trzech na czterech pracowników musi wykonywać powtarzalne ruchy ręką i ramionami, a 62% musi utrzymywać męczące lub bolesne pozycje fizyczne podczas pracy. Oba te wskaźniki są znacznie powyżej średniej UE. Z drugiej strony środowisko społeczne jest bardziej pozytywne niż w UE, z mniejszym zastraszeniem i większym wsparciem ze strony menedżerów i współpracowników, co odzwierciedla utrwalone wartości społeczne solidarności.

• Praca nie jest szczególnie intensywna, względnie w WB6 – 4 na 10 pracowników zawsze lub często pracuje w dużych tempach, a co trzeci pracuje w napiętych grafikach. To korzystnie wypada w porównaniu z UE-27, gdzie odpowiadające udziały w obu przypadkach są nieco poniżej połowy. Jeśli chodzi o zasoby, WB6 są w niekorzystnej sytuacji. Tylko jedna trzecia siły roboczej zgłasza znaczącą zdolność wyboru lub zmiany metody pracy, w porównaniu do prawie połowy w UE. Podobnie, podczas gdy mniej niż dwóch na pięciu pracowników w WB6 może wybrać lub zmienić kolejność swoich zadań, prawie trzech na pięciu pracowników może to zrobić w UE-27.

• Czas pracy w WB6 jest bardzo długi – zarówno mężczyźni, jak i kobiety pracują ponad 40 godzin tygodniowo, a 45% pracowników pracuje sześć lub siedem dni w tygodniu. Średni tydzień pracy wynosi od 40,5 godziny w Macedonii Północnej do ponad 44 godzin w Czarnogórze. Dla porównania, w UE średni czas pracy wynosi 36,9 godziny, przy czym kobiety pracują znacznie mniej niż mężczyźni.

• Pracownicy WB6 mają największe trudności z wiązaniem końca z końcem spośród 36 krajów europejskich, zajmując ostatnie sześć miejsc w ogólnym rankingu według tego kryteru. Podczas gdy w UE-27 26% wszystkich pracowników ma trudności z wiązaniem końca z końcem, ten odsetek wynosi 46% w Bośni i Hercegowinie, 54% w Macedonii Północnej, 57% w Kosowie, Czarnogórze i Serbii oraz 69% w Albanii.

Indeks jakości pracy, obliczany na podstawie porównania wymagań z zasobami pracy, wskazuje, że około jedna trzecia pracowników w WB6 pracuje w "obciążonych" (czyli niższej jakości) stanowiskach, gdzie wymagania przewyższają zasoby pracy. W UE odpowiedni odsetek jest nieco niższy – 3 na 10 pracowników pracuje na wymagających stanowiskach. Ten wynik jest oczekiwany, ponieważ wynika z różnic w poziomie rozwoju gospodarczego w UE-27 i WB6, które odzwierciedlają się w różnych strukturach sektorowych i zawodowych w każdej z tych grup. Jednak związek między poziomem produktu krajowego brutto a wynikami w indeksie jakości zatrudnienia jest daleki od deterministycznego. Pocieszające jest to, że wiele miejsc pracy w regionie WB6, zwłaszcza w Bośni i Hercegowinie oraz Kosowie, wykazuje wysoki poziom zasobów pracy pomimo ograniczeń związanych z ich poziomem rozwoju gospodarczego.

Dane EWCTS potwierdzają dobrze znane fakty dotyczące segregacji płci w sektorach i zawodach w WB6. Kobiety są prawie pięć razy bardziej skłonne niż mężczyźni pracować w sektorze zdrowia, czterokrotnie częściej w sektorze edukacji oraz prawie dwa razy częściej w handlu i hotelarstwie. Mężczyźni stanowią zdecydowaną większość pracowników w transporcie (z udziałem prawie czterokrotnie wyższym niż kobiety) oraz w budownictwie (dziesięć razy wyższym niż kobiety). W grupach zawodowych kobiety są dwukrotnie częstsze wśród pracowników wsparcia zawodowego i biurowego, podczas gdy mężczyźni są trzykrotnie częstsi wśród operatorów zakładów i maszyn oraz pracowników rzemieślniczych.

Różnice płci w podziale pracy płatnej i niepłatnej są uderzające. Dla pracowników zatrudnionych na pełen etat (zdecydowana większość w WB6) stosunek pracy płatnej do niepłatnej dla mężczyzn wynosi prawie 3 do 1 (52 płatne i 18 godzin niepłatnych tygodniowo); dla kobiet wynosi to tylko 1,2 do 1 (46 płatnych i 38 godzin niepłatnych tygodniowo). Średnio kobiety pracują łącznie 84 godziny tygodniowo, pomiędzy pracą płatną a niepłatną, podczas gdy mężczyźni pracują o 14 godzin mniej. Pomimo znacznie większej liczby godzin pracy (niepłatnej i łącznej), pracujące kobiety w WB6 nie zgłaszają większych trudności w osiąganiu równowagi między pracą a życiem prywatnym niż pracujący mężczyźni.

Pomimo znacznie wyższych łącznych i płatnych godzin pracy w WB6 niż w UE, odsetek pracowników w WB6, którzy deklarują, że ich godziny pracy "bardzo dobrze" lub "dobrze" pasują do zobowiązań rodzinnych i społecznych (odpowiednio 32,1% i 45,5%), nie są znacząco niższe niż w UE-27 (34,2% i 46,9% %. odpowiednio). Wśród osób z WB6, które deklarują, że ich godziny pracy "nie pasują najlepiej" lub "wcale niedobrze" do innych zobowiązań, najwyższy odsetek odnoszą Czarnogóra (29 %) i Serbia (27,8 %), natomiast najniższy odsetek w Albanii (15,1 %).

Wszelkie wysiłki na rzecz poprawy warunków pracy i jakości zatrudnienia w regionie Bałkanów Zachodnich musiałyby uwzględnić trzy długoletnie problemy, które również zostały podkreślone przez wyniki EWTCS: długie godziny pracy, długie godziny pracy bez odpłaty dla pracujących kobiet oraz powszechne trudności w wiązaniu końca z końcem. Te słabe punkty wymagają dwóch ściśle powiązanych i synergicznych kierunków polityki. Pierwsza koncentruje się na kontynuacji wzrostu gospodarczego i zatrudnienia, aby zapewnić dalsze zbliżenie regionu w kierunku UE-27. Bardziej rozwinięta gospodarka prowadzi do większego udziału nowoczesnych miejsc pracy opartych na wiedzy oraz wyższych kwalifikacji zawodów, co wiąże się z lepszymi warunkami pracy i jakością zatrudnienia. Prowadzi to także do lepszych płac i większej liczby miejsc pracy, pomagając rodzinom związać koniec z końcem. Drugi, równie ważny kierunek polityki koncentruje się na promowaniu udziału i głosu pracowników w miejscu pracy, równości płci w pracy oraz równowadze między życiem zawodowym a prywatnym, aby zapewnić sprawiedliwe, inkluzywne i solidne poprawy warunków pracy i jakości zatrudnienia w regionie. Nie powinno być kompromisu między ilością a jakością miejsc pracy, a nie ma na to ekonomicznego ani społecznego uzasadnienia.

Na tym stosunkowo wczesnym etapie rola partnerów społecznych we wspieraniu i aktywnym wdrażaniu polityk promujących jakość zatrudnienia, dobre warunki pracy, lepszą równowagę między pracą a życiem prywatnym oraz równość płci w pracy jest kluczowa. Rady społeczno-ekonomiczne powinny wspierać włączanie szerokiego zakresu aspektów warunków pracy do agendy w negocjacjach zbiorowych i układach zbiorowych na wszystkich szczeblach.

Społeczność akademicka powinna być zapraszana do angażowania się w kontekstualizację teorii stojącej za badaniami nad warunkami pracy oraz do wyjaśniania i rozpowszechniania wyników badań empirycznych. Chociaż ramy Europejskiego Badania Warunków Pracy są stosunkowo nowatorskie w regionie Bałkanów Zachodnich, badacze z pokrewnych dziedzin, takich jak nauki organizacyjne, psychologia pracy, socjologia pracy, nauki behawioralne, stosunki przemysłowe i ekonomia pracy, powinni uczestniczyć w tworzeniu szerszej regionalnej społeczności ekspertów, dostarczając podejścia i wiedzę ze swoich dziedzin.

1.↑This designation is without prejudice to positions on status, and is in line with UNSCR 1244/1999 and the ICJ Opinion on the Kosovo declaration of independence.

To streszczenie wykonawcze jest również dostępne do pobrania w następujących językach spoza UE: albańskim, bośniackim, czarnogórskim i serbskim.