Zmiany strukturalne na rynkach pracy w UE: pokolenie zmian w zatrudnieniu

Unia Europejska stoi w obliczu poważnych wyzwań społecznych, geopolitycznych i gospodarczych, w tym słabnącego wzrostu wydajności i pojawiających się zagrożeń dla konkurencyjności dla ważnych gałęzi przemysłu. Niedawny Kompas konkurencyjności Komisji Europejskiej podkreśla, że struktura przemysłowa Europy sama w sobie jest hamulcem wzrostu, ponieważ jest zdominowana przez tradycyjne sektory o stosunkowo niskim poziomie inwestycji w badania i rozwój oraz ograniczonych perspektywach szybkiego wzrostu.

Jednym z wniosków płynących z tego sprawozdania jest to, że UE nie zdołała przełożyć pokolenia awansu zawodowego na poprawę wydajności. Przyszła inicjatywa "Unia umiejętności" będzie koncentrować się na uczeniu się dorosłych i uczeniu się przez całe życie, dostosowywaniu umiejętności do przyszłych wyzwań i możliwości transgranicznego przenoszenia umiejętności, a także na przyciąganiu i rekrutacji wykwalifikowanych pracowników z zagranicy. Mogłoby to przyczynić się do wykorzystania obfitości talentów w UE w celu zwiększenia mobilności, wspierania innowacji i kierowania zrównoważonym wzrostem gospodarczym.

• W latach 1995–2024 zmiany strukturalne na rynkach pracy nowoczesnych, rozwiniętych gospodarek przejawiały się w podobny sposób, choć z różną intensywnością, we wszystkich państwach członkowskich UE. We wszystkich 27 państwach członkowskich udział zatrudnienia w sektorze usług wzrósł, a udział zatrudnienia w przemyśle wytwórczym, rolnictwie i przemyśle wydobywczym spadł.

• Budownictwo jest jedynym szerokim sektorem, w którym w ciągu ostatnich dwudziestu lat tendencje w zakresie udziału w zatrudnieniu różniły się w poszczególnych państwach członkowskich. W większości państw członkowskich jego udział zmniejszył się. W 2024 r. w UE było o prawie dwa miliony mniej pracowników budowlanych niż przed światowym kryzysem gospodarczym (przed 2007 r.).

• Od czasu światowego kryzysu gospodarczego tempo zmian strukturalnych na rynkach pracy w UE – mierzone tempem realokacji miejsc pracy w wielu sektorach – wykazuje tendencję spadkową. Podobne tendencje w dłuższych perspektywach czasowych zaobserwowano na rynkach pracy w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.

• Najsilniejszym wektorem zmian na rynkach pracy w UE jest podwyższanie kwalifikacji zawodowych. Miało to miejsce we wszystkich szerokich sektorach. Udział zatrudnienia zawodowego w UE podwoił się w latach 1995–2023 z 11 % do 22 % we wszystkich 12 państwach członkowskich, dla których dostępne są dane.

• Istnieje wiele czynników napędzających zmiany strukturalne na rynkach pracy gospodarek rozwiniętych. Zmiany technologiczne, w szczególności komputeryzacja i cyfryzacja, są najczęściej wymienianymi czynnikami napędzającymi popyt, ale liczą się czynniki związane z handlem i rynkiem pracy oraz czynniki po stronie podaży, w tym migracja i zwiększony udział kobiet w rynku pracy. Kombinacja tych czynników różni się w poszczególnych państwach członkowskich, co prowadzi do różnych wzorców zmian zatrudnienia na szczeblu krajowym.

• Ponad dwie trzecie nowych miejsc pracy netto w UE utworzonych w ciągu ostatnich trzech dekad zostało zatrudnionych przez kobiety, co przyczyniło się do zmniejszenia różnic w poziomie zatrudnienia kobiet i mężczyzn.

• Wzrost zatrudnienia przyspieszył w przypadku dobrze płatnych miejsc pracy i osłabł w przypadku nisko płatnych miejsc pracy. Na łącznym poziomie UE zmiany w zatrudnieniu zmieniły się z asymetrycznie polaryzujących w latach 1995–2008 na coraz większą poprawę w okresie po światowym kryzysie gospodarczym (2011–2024).

• Miejsca pracy w górnym kwintylu pod względem wynagrodzeń odpowiadały za cały wzrost zatrudnienia netto w UE w latach 2019–2024.

• Podwyższaniu kwalifikacji zawodowych – jednej z konsekwencji rosnącego poziomu wykształcenia i rosnącego odsetka pracowników z wykształceniem wyższym – nie towarzyszy przyspieszenie wzrostu wydajności w UE. Od 1995 r. tempo wzrostu produktywności stale spada.

• W UE istnieją znaczne różnice we wzroście wydajności. W przeciwieństwie do państw członkowskich, które przystąpiły do UE przed 2004 r., w których wzrost wydajności utknął w martwym punkcie w ostatnich dziesięcioleciach, państwa członkowskie, które przystąpiły do UE po 2004 r., odnotowują wzrost wydajności napędzany ciągłym przesunięciem w kierunku sektorów usługowych, przy jednoczesnym utrzymaniu silnej pozycji w przetwórstwie przemysłowym. W państwach członkowskich po 2004 r. zmiany strukturalne – przepływ pracowników między sektorami – pozytywnie wpływają na wzrost wydajności, co sugeruje realokację siły roboczej do sektorów bardziej produktywnych.

• Rosnące rozbieżności w wynikach w zakresie wydajności między Stanami Zjednoczonymi a UE wynikają głównie z szybszego wzrostu produkcji w sektorach usług prywatnych w tych pierwszych. Wynika to z większych inwestycji i skuteczniejszego wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych w sektorach takich jak handel detaliczny, usługi finansowe, usługi informacyjne i komunikacyjne oraz usługi profesjonalne, naukowe i techniczne w Stanach Zjednoczonych.

• Wdrażanie nowych technologii w miejscu pracy zbiegło się w czasie z rosnącymi wskaźnikami zatrudnienia i dodaniem prawie 30 mln pracowników do liczby zatrudnionych w UE w ciągu ostatnich trzech dekad. UE stała się (ponownie) rynkiem pracy o wysokim poziomie uczestnictwa. W związku z tym polityka powinna być w mniejszym stopniu skoncentrowana na widmie bezrobocia technologicznego, a w większym na zwiększaniu podaży, w szczególności na pokonywaniu barier utrudniających uczestnictwo w rynku pracy wśród grup obecnie niedostatecznie reprezentowanych. Zwiększanie atrakcyjności pracy poprzez poprawę jej jakości – tworzenie stabilnych i godnych miejsc pracy – przyczynia się do tego wyniku.

• UE nie ma sektorowej siły napędowej umożliwiającej ponowny wzrost wydajności. Produkcja i usługi prywatne pełniły tę rolę do 2008 r., ale od 2011 r. w niewielkim stopniu przyczyniły się do wzrostu produkcji. Ukierunkowanie sektorowe sprawozdania Mario Draghiego i wskazanie w nim specjalizacji o dużym potencjale wzrostu w UE – na przykład czyste technologie, obliczenia wielkiej skali i produkcja zaawansowanych materiałów – stanowią potencjalne czynniki napędzające.

• UE nie czerpie korzyści z poprawy kapitału ludzkiego, które powinna. Większość wzrostu netto zatrudnienia w UE w ciągu ostatnich trzech dekad miała miejsce na dobrze płatnych i dobrej jakości miejscach pracy. Nie doprowadziło to jednak do poprawy wydajności.

• Spadek wzrostu wydajności w UE wynika w dużej mierze ze sposobu, w jaki czynniki produkcji są łączone w celu wytworzenia większej liczby produktów lub usług o lepszej jakości lub lepszej jakości (całkowita produktywność czynników produkcji). Sugeruje to, że zmiany w sposobie organizacji pracy i zarządzania nią mogą pomóc w wykorzystaniu nowych pokoleń pracowników o wyższym poziomie wykształcenia i szkolenia oraz z dostępem do coraz bardziej zaawansowanych technologii cyfrowych. Państwa członkowskie, we współpracy z partnerami społecznymi, odgrywają znaczącą rolę w tym względzie, poprzez reformy inwestycji publicznych i edukacji, a także poprzez politykę zatrudnienia, w której priorytetem jest zrównoważony wzrost napędzany innowacjami.