Ποιότητα των θέσεων εργασίας και συνθήκες εργασίας στα Δυτικά Βαλκάνια

Η παρούσα έκθεση αναλύει τον εργασιακό βίο —συμπεριλαμβανομένων των συνθηκών εργασίας και της ποιότητας των θέσεων εργασίας— των εργαζομένων στα Δυτικά Βαλκάνια με βάση δεδομένα που συλλέχθηκαν από την Ευρωπαϊκή Τηλεφωνική Έρευνα για τις Συνθήκες Εργασίας (EWCTS), μια έρευνα πιθανοτήτων που διεξήχθη το 2021 σε 36 ευρωπαϊκές χώρες. Το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Eurofound) παρακολουθεί τις συνθήκες εργασίας στην Ευρώπη μέσω των ερευνών του από το 1991. Η συλλογή και η ανάλυση των δεδομένων αποτελούν μέρος της αποστολής του Eurofound να συμβάλει στη βελτίωση των συνθηκών εργασίας. Η παρούσα έκθεση σηματοδοτεί την πρώτη εστίασή της στην ποιότητα των θέσεων εργασίας στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων, η οποία περιλαμβάνει επί του παρόντος πέντε υποψήφιες χώρες (Αλβανία, Βοσνία και Ερζεγοβίνη, Μαυροβούνιο, Βόρεια Μακεδονία και Σερβία) και μία δυνάμει υποψήφια χώρα (Κόσοβο (1)), οι οποίες αναφέρονται από κοινού ως WB6. Η έκθεση φέρνει νέες περιφερειακές γνώσεις στην ανάλυση των ευρωπαϊκών συνθηκών εργασίας και προσπαθεί να αυξήσει την ευαισθητοποίηση σχετικά με αυτό το θέμα και να διευρύνει τις προοπτικές των υπευθύνων χάραξης πολιτικής, των κοινωνικών εταίρων, των ερευνητών και του ευρύτερου κοινού στην περιοχή.

Η βελτίωση των συνθηκών εργασίας αποτελεί στόχο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης από τη Συνθήκη της Ρώμης (1958). Οι καλές συνθήκες εργασίας αναγνωρίστηκαν ως προϋπόθεση για την ανάπτυξη μιας ανταγωνιστικής οικονομίας βασισμένης στη γνώση από τη στρατηγική της Λισαβόνας (2000) και ως απαραίτητες για την επίτευξη έξυπνης, διατηρήσιμης και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξης από τη στρατηγική «Ευρώπη 2020». Ο ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων (2017) καθόρισε 20 αρχές για να καθοδηγήσει τα κράτη μέλη της ΕΕ προς μια ισχυρή κοινωνική ΕΕ που είναι δίκαιη, χωρίς αποκλεισμούς και γεμάτη ευκαιρίες. Οι αρχές αυτές εφαρμόζονται μέσω ενός ευρέος φάσματος δεσμών μέτρων πολιτικής, παράλληλα με σχέδια για μια δίκαιη μετάβαση προς μια κλιματικά ουδέτερη και ψηφιοποιημένη κοινωνία.

Η 6η Παγκόσμια Τράπεζα, από τότε που ξεκίνησε την πορεία ένταξης στην ΕΕ στα τέλη της δεκαετίας του 1990 ή τη δεκαετία του 2000, εφαρμόζει σταδιακά τις κατευθύνσεις πολιτικής της ΕΕ. Κατά την τελευταία δεκαετία, κατάφεραν να μειώσουν τις διαφορές τους στην αγορά εργασίας με την ΕΕ, αλλά οι διαφορές εξακολουθούν να είναι σημαντικές. Πρέπει επίσης να λάβουν περαιτέρω μέτρα για τη θέσπιση πολιτικών για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας, την προώθηση της ισότητας των φύλων στην εργασία και τη δημιουργία ευκαιριών χωρίς αποκλεισμούς για τους πολίτες τους.

Το EWCTS παρέδωσε πληθώρα ευρημάτων σχετικά με τις πτυχές της εργασίας που επηρεάζουν θετικά (πόροι εργασίας) και αρνητικά (απαιτήσεις εργασίας) στους WB6, συμπεριλαμβανομένων των εξής.

• Το φυσικό περιβάλλον είναι ιδιαίτερα τεταμένο, με τρεις στους τέσσερις εργαζομένους να πρέπει να κάνουν επαναλαμβανόμενες κινήσεις των χεριών και των βραχιόνων και το 62 % να πρέπει να διατηρεί κουραστικές ή επώδυνες σωματικές στάσεις στην εργασία. Και τα δύο αυτά ποσοστά είναι πολύ υψηλότερα από τον μέσο όρο της ΕΕ. Από την άλλη πλευρά, το κοινωνικό περιβάλλον είναι πιο θετικό από ό,τι στην ΕΕ, με λιγότερους εκφοβισμούς και περισσότερη υποστήριξη από διευθυντικά στελέχη και συναδέλφους, γεγονός που αντικατοπτρίζει τις παγιωμένες κοινωνικές αξίες της αλληλεγγύης.

• Η εργασία δεν είναι υπερβολικά εντατική, σε σχετικούς όρους, στο WB6 – 4 στους 10 εργαζόμενους εργάζονται πάντα ή συχνά με υψηλή ταχύτητα και ένας στους τρεις εργάζεται κάτω από στενά χρονοδιαγράμματα. Αυτό συγκρίνεται ευνοϊκά με την ΕΕ-27, όπου τα αντίστοιχα ποσοστά και στις δύο περιπτώσεις είναι ελαφρώς κάτω από το ήμισυ. Όσον αφορά τους πόρους, οι WB6 βρίσκονται σε μειονεκτική θέση. Μόνο το ένα τρίτο του εργατικού δυναμικού αναφέρει σημαντική ικανότητα να επιλέγει ή να αλλάζει τη μέθοδο εργασίας του, σε σύγκριση με σχεδόν το ήμισυ στην ΕΕ. Ομοίως, ενώ λιγότεροι από δύο στους πέντε εργαζομένους στην WB6 μπορούν να επιλέξουν ή να αλλάξουν τη σειρά των καθηκόντων τους, σχεδόν τρεις στους πέντε εργαζομένους μπορούν να το πράξουν στην ΕΕ των 27.

• Ο χρόνος εργασίας είναι πολύ μεγάλος στην WB6, με άνδρες και γυναίκες να εργάζονται πάνω από 40 ώρες την εβδομάδα και το 45 % των εργαζομένων να εργάζονται έξι ή επτά ημέρες την εβδομάδα. Ο μέσος εβδομαδιαίος χρόνος εργασίας κυμαίνεται από 40,5 ώρες στη Βόρεια Μακεδονία έως πάνω από 44 ώρες στο Μαυροβούνιο. Συγκριτικά, στην ΕΕ, ο μέσος χρόνος εργασίας είναι 36,9 ώρες, με τις γυναίκες να εργάζονται σημαντικά λιγότερες ώρες από τους άνδρες.

• Οι εργαζόμενοι στο WB6 δυσκολεύονται περισσότερο να τα βγάλουν πέρα μεταξύ 36 ευρωπαϊκών χωρών, καταλαμβάνοντας τις τελευταίες έξι θέσεις στη συνολική κατάταξη για αυτό το κριτήριο. Ενώ στην ΕΕ των 27 το 26 % του συνόλου των εργαζομένων δυσκολεύεται να τα βγάλει πέρα, το ποσοστό αυτό είναι 46 % στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, 54 % στη Βόρεια Μακεδονία, 57 % στο Κόσοβο, το Μαυροβούνιο και τη Σερβία και 69 % στην Αλβανία.

Ένας δείκτης ποιότητας εργασίας, που υπολογίζεται συγκρίνοντας τις απαιτήσεις εργασίας με τους πόρους εργασίας, δείχνει ότι περίπου το ένα τρίτο των εργαζομένων στην WB6 απασχολούνται σε «τεταμένες» (δηλαδή χαμηλότερης ποιότητας) θέσεις εργασίας, όπου οι απαιτήσεις εργασίας υπερτερούν των πόρων εργασίας. Στην ΕΕ, το αντίστοιχο ποσοστό είναι κάπως χαμηλότερο, με 3 στους 10 εργαζομένους να απασχολούνται σε τεταμένες θέσεις εργασίας. Το αποτέλεσμα αυτό είναι αναμενόμενο, καθώς οφείλεται στις διαφορές στα επίπεδα οικονομικής ανάπτυξης στην ΕΕ-27 και στην Παγκόσμια Τράπεζα6, οι οποίες αντικατοπτρίζονται στις διαφορετικές τομεακές και επαγγελματικές δομές σε κάθε ομάδα. Ωστόσο, η σχέση μεταξύ του επιπέδου του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος και των βαθμολογιών στον δείκτη ποιότητας της εργασίας απέχει πολύ από το να είναι ντετερμινιστική. Είναι ενθαρρυντικό το γεγονός ότι πολλές θέσεις εργασίας σε όλη την 6η Παγκόσμια Τράπεζα, κυρίως στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και το Κοσσυφοπέδιο, παρουσιάζουν υψηλά επίπεδα πόρων απασχόλησης παρά τους περιορισμούς που συνδέονται με το επίπεδο οικονομικής ανάπτυξής τους.

Τα στοιχεία της EWCTS επιβεβαιώνουν γνωστά στοιχεία σχετικά με τον διαχωρισμό των τομέων και των επαγγελμάτων με βάση το φύλο στην Παγκόσμια Τράπεζα6. Οι γυναίκες έχουν σχεδόν πέντε φορές περισσότερες πιθανότητες από τους άνδρες να εργαστούν στον τομέα της υγείας, τέσσερις φορές περισσότερες στον τομέα της εκπαίδευσης και σχεδόν δύο φορές περισσότερες στο εμπόριο και τη φιλοξενία. Οι άνδρες αντιπροσωπεύουν τη συντριπτική πλειοψηφία των εργαζομένων στις μεταφορές (με μερίδιο σχεδόν τέσσερις φορές υψηλότερο από αυτό των γυναικών) και στις κατασκευές (10 φορές υψηλότερο από αυτό των γυναικών). Στις επαγγελματικές ομάδες, οι γυναίκες είναι δύο φορές πιο διαδεδομένες μεταξύ των επαγγελματιών και των υπαλλήλων υποστήριξης, ενώ οι άνδρες είναι τρεις φορές πιο διαδεδομένες μεταξύ των χειριστών εγκαταστάσεων και μηχανημάτων και των τεχνιτών.

Οι ανισότητες μεταξύ των φύλων στην κατανομή της αμειβόμενης και μη αμειβόμενης εργασίας είναι εντυπωσιακές. Για τους εργαζόμενους πλήρους απασχόλησης (η συντριπτική πλειοψηφία στο WB6), η αναλογία αμειβόμενης προς μη αμειβόμενη εργασία για τους άνδρες είναι σχεδόν 3 προς 1 (52 αμειβόμενες και 18 απλήρωτες ώρες την εβδομάδα). για τις γυναίκες, είναι μόνο 1,2 προς 1 (46 αμειβόμενες και 38 απλήρωτες ώρες την εβδομάδα). Κατά μέσο όρο, οι γυναίκες εργάζονται συνολικά 84 ώρες την εβδομάδα μεταξύ αμειβόμενης και μη αμειβόμενης εργασίας, ενώ οι άνδρες εργάζονται 14 ώρες λιγότερο. Παρά το γεγονός ότι εργάζονται πολύ περισσότερες (απλήρωτες και συνολικές) ώρες, οι εργαζόμενες γυναίκες στην WB6 δεν αναφέρουν περισσότερες δυσκολίες στην επίτευξη ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής από τους εργαζόμενους άνδρες.

Παρά το γεγονός ότι στην WB6 αναφέρονται πολύ υψηλότερες συνολικές και αμειβόμενες ώρες εργασίας από ό,τι στην ΕΕ, τα ποσοστά των εργαζομένων στην WB6 που αναφέρουν ότι το ωράριο εργασίας τους ταιριάζει «πολύ καλά» ή «καλά» με τις οικογενειακές και κοινωνικές τους υποχρεώσεις (32,1 % και 45,5 %, αντίστοιχα) δεν είναι σημαντικά μικρότερο από εκείνο στην ΕΕ-27 (34,2 % και 46,9 %, αντίστοιχα). Μεταξύ των μελών της 6ης Παγκόσμιας Τράπεζας που αναφέρουν ότι το ωράριο εργασίας τους «δεν ταιριάζει πολύ καλά» ή «καθόλου καλά» με τις άλλες υποχρεώσεις τους, τα υψηλότερα ποσοστά παρατηρούνται στο Μαυροβούνιο (29 %) και τη Σερβία (27,8 %), ενώ το χαμηλότερο ποσοστό παρατηρείται στην Αλβανία (15,1 %).

Οποιαδήποτε προσπάθεια για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και της ποιότητας των θέσεων εργασίας στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων θα πρέπει να αντιμετωπίσει τρία μακροχρόνια ζητήματα που επισημάνθηκαν επίσης από τα πορίσματα της EWTCS, δηλαδή τις πολλές ώρες εργασίας, τις πολλές μη αμειβόμενες ώρες εργασίας για τις εργαζόμενες γυναίκες και τις εκτεταμένες δυσκολίες επιβίωσης. Αυτά τα αδύναμα σημεία απαιτούν δύο εξαιρετικά αλληλένδετες και συνεργικές κατευθύνσεις πολιτικής. Η πρώτη επικεντρώνεται στη συνέχιση της οικονομικής ανάπτυξης και της απασχόλησης για να εξασφαλιστεί η περαιτέρω σύγκλιση της περιοχής προς την ΕΕ των 27. Μια πιο ανεπτυγμένη οικονομία οδηγεί σε υψηλότερο ποσοστό σύγχρονων θέσεων εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών που βασίζονται στη γνώση και σε επαγγέλματα υψηλής ειδίκευσης, που συνδέονται και τα δύο με καλύτερες συνθήκες εργασίας και ποιότητα εργασίας. Οδηγεί επίσης σε καλύτερους μισθούς και περισσότερες θέσεις εργασίας, βοηθώντας τις οικογένειες να τα βγάλουν πέρα. Η δεύτερη, εξίσου σημαντική κατεύθυνση πολιτικής επικεντρώνεται στην προώθηση της συμμετοχής και της φωνής των εργαζομένων στο χώρο εργασίας, της ισότητας των φύλων στην εργασία και της ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής για τη διασφάλιση δίκαιων, χωρίς αποκλεισμούς και ισχυρών βελτιώσεων στις συνθήκες εργασίας και την ποιότητα των θέσεων εργασίας στην περιοχή. Δεν πρέπει να υπάρχει συμβιβασμός μεταξύ της ποσότητας και της ποιότητας των θέσεων εργασίας και δεν υπάρχει καμία οικονομική ή κοινωνική λογική για αυτό.

Σε αυτό το σχετικά πρώιμο στάδιο, ο ρόλος των κοινωνικών εταίρων στην υποστήριξη και την ενεργό επιδίωξη της εφαρμογής πολιτικών για την προώθηση της ποιότητας των θέσεων εργασίας, των καλών συνθηκών εργασίας, της καλύτερης ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και της ισότητας των φύλων στην εργασία είναι ουσιαστικός. Τα κοινωνικοοικονομικά συμβούλια θα πρέπει να υποστηρίξουν τη συμπερίληψη ενός ευρέος φάσματος πτυχών των συνθηκών εργασίας στην ημερήσια διάταξη στις συλλογικές διαπραγματεύσεις και τις συλλογικές συμβάσεις σε όλα τα επίπεδα.

Η ακαδημαϊκή κοινότητα θα πρέπει να κληθεί να συμμετάσχει στην πλαισίωση της θεωρίας πίσω από την έρευνα για τις συνθήκες εργασίας και στην εξήγηση και διάδοση των αποτελεσμάτων της εμπειρικής έρευνας. Ενώ το ευρωπαϊκό πλαίσιο έρευνας για τις συνθήκες εργασίας είναι σχετικά νέο στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων, οι ερευνητές σε συναφείς τομείς, όπως η οργανωτική επιστήμη, η εργασιακή ψυχολογία, η κοινωνιολογία της εργασίας, η επιστήμη της συμπεριφοράς, οι εργασιακές σχέσεις και τα οικονομικά της εργασίας, θα πρέπει να συμμετέχουν στη δημιουργία μιας ευρύτερης περιφερειακής κοινότητας εμπειρογνωμόνων συνεισφέροντας προσεγγίσεις και γνώσεις από τους αντίστοιχους επιστημονικούς κλάδους τους.

1.↑This designation is without prejudice to positions on status, and is in line with UNSCR 1244/1999 and the ICJ Opinion on the Kosovo declaration of independence.

Η παρούσα περίληψη είναι επίσης διαθέσιμη για τηλεφόρτωση στις ακόλουθες γλώσσες εκτός ΕΕ: αλβανικά, βοσνιακά, μαυροβουνιακά και σερβικά.