Wpływ krajowych wynagrodzeń minimalnych na rokowania zbiorowe i wynagrodzenia dla nisko opłacanych pracowników

Trwa debata na temat tego, czy krajowe płace minimalne i zbiorowe negocjacje płacowe wzajemnie się wzmacniają, czy osłabiają. Niniejszy raport z badania zawiera dowody empiryczne na to, w jaki sposób zmiany krajowych wynagrodzeń minimalnych wpływają na uzgodnione zbiorowo wynagrodzenia minimalne i wynagrodzenia rzeczywiste oraz jak mogą wpływać na rokowania zbiorowe w wybranych sektorach o niskich wynagrodzeniach. Raport łączy w sobie analizę ilościową (opartą na różnych bazach danych) i jakościową (opartą na 39 częściowo ustrukturyzowanych wywiadach przeprowadzonych z ekspertami, decydentami i partnerami społecznymi w sześciu krajach i dwóch nisko opłacanych sektorach).

Kontekst polityczny

Dyrektywa UE w sprawie płacy minimalnej, przyjęta w październiku 2022 r., ma na celu zapewnienie odpowiednich ustawowych wynagrodzeń minimalnych, promowanie zbiorowych negocjacji płacowych oraz zwiększenie skutecznego dostępu pracowników do ochrony wynagrodzenia minimalnego. Termin transpozycji dyrektywy do prawa krajowego upłynął w listopadzie 2024 r., ale od czasu jej przyjęcia ma ona wpływ na zmiany w ustalaniu krajowych ustawowych wynagrodzeń minimalnych. W ciągu ostatnich kilku lat krajowe ustawowe wynagrodzenia minimalne znacznie wzrosły w stosunku do wynagrodzeń rzeczywistych w wielu państwach członkowskich. Ponadto punkt odniesienia dla odpowiedniego zasięgu rokowań (80 %) ukształtował już dyskusje na temat reformy rokowań zbiorowych w niektórych krajach. Zmiany te mogą mieć różny wpływ na interakcje między krajowymi wynagrodzeniami minimalnymi a wynagrodzeniami w układach zbiorowych.

Kluczowe wnioski

Wpływ zmian w krajowych wynagrodzeniach minimalnych na wynagrodzenia w układach zbiorowych

Z analiz ekonometrycznych szujących wpływ zmian krajowych wynagrodzeń minimalnych na układy zbiorowe i negocjowane wynagrodzenia wynika, co następuje.

• Skumulowane zmiany krajowych płac minimalnych od czasu ostatniego układu zbiorowego zwiększają prawdopodobieństwo podpisania nowego układu, podczas gdy skumulowana inflacja i stopa bezrobocia nie mają wpływu na to prawdopodobieństwo. Ważnym czynnikiem jest również czas, jaki upłynął od ostatniej umowy. Włączenie wskaźnika Kaitza (stosunek płacy minimalnej do średniej płacy dla każdego kraju i roku) w tej specyfikacji sugeruje, że podpisywanie nowych umów jest rzadsze w krajach o wysokiej krajowej płacy minimalnej w porównaniu ze średnią płacą, przy założeniu, że wszystkie inne czynniki są takie same.

• Głównym czynnikiem decydującym o wielkości wynegocjowanych dolnych limitów płac jest skumulowana stopa inflacji od ostatniego porozumienia. Jeśli inflacja wzrośnie o 1 proc., wynegocjowane płace minimalne wzrosną o blisko 0,7 proc. (czyli ich elastyczność wyniesie blisko 0,7 proc.). Skumulowane zróżnicowanie krajowych wynagrodzeń minimalnych w ujęciu realnym ma również pozytywny i znaczący wpływ na wielkość negocjowanych dostosowań dolnego progu płac, przy elastyczności wynoszącej 0,22. Stopa bezrobocia ma znaczący, ale negatywny wpływ na wielkość dostosowań płac, co stanowi wyraźny dowód na to, że negatywne warunki cykliczne ograniczają wzrost płac negocjowanych.

• Istnieje znaczna niejednorodność w kilku wymiarach: w okresie badanym, przy czym silniejsze skutki zaobserwowano w latach 2020–2022; między sektorami o niskich zarobkach; oraz wśród grup krajów wyróżniających się różnymi modelami interakcji między krajowymi płacami minimalnymi a rokowaniami zbiorowymi.

Analiza jakościowa dostarcza dogłębnych informacji na podstawie wywiadów na temat tego, w jaki sposób krajowe płace minimalne współgrają z układami zbiorowymi w sześciu krajach (Francja, Niemcy, Portugalia, Rumunia, Słowenia i Hiszpania) oraz w dwóch sektorach o niskich płacach (sektor produkcji żywności i napojów oraz sektor mieszkaniowy i opieki społecznej). W analizie zwrócono uwagę na następujące kwestie.

• Postrzeganie roli krajowej płacy minimalnej przez partnerów społecznych różni się w zależności od kraju, sektora i podsektora. Wysoka inflacja i braki kadrowe sprawiły, że pracodawcy i związki zawodowe z sektora mieszkalnictwa i opieki społecznej są jej bardziej przychylnie. W sektorze produkcji żywności i napojów krajowa płaca minimalna jest postrzegana jako "mniejsze zło" potrzebne do utrzymania siły nabywczej w kontekście inflacji.

• Krajowa płaca minimalna ma ograniczony wpływ na procesy rokowań zbiorowych. Istnieją pewne dowody na ograniczone pole manewru w zakresie negocjowania płac i warunków pracy, ale nie ma mocnych dowodów na efekt wypierania w rokowaniach zbiorowych, pomimo obaw wyrażonych przez partnerów społecznych w niektórych krajach. Nie ma to znaczącego wpływu na czas obowiązywania lub odnawianie układów zbiorowych w analizowanych krajach i sektorach.

• Podwyżki krajowej płacy minimalnej mają pewien wpływ na wynagrodzenia w układach zbiorowych i ich strukturę.

  • Wspólną tendencją obserwowaną w tych dwóch sektorach i w większości analizowanych krajów jest rosnące znaczenie premii płacowych i dodatków do wynagrodzenia, o których mowa w rokowaniach zbiorowych, bardzo często negocjowanych na poziomie przedsiębiorstwa, ze względu na wzrost krajowych wynagrodzeń minimalnych. Wynika to z faktu, że stawki płac podstawowych zwykle rosną w wolniejszym tempie niż krajowe płace minimalne, a przedsiębiorstwa uciekają się do tych premii, aby zagwarantować, że rzeczywiste płace pozostaną powyżej stawek ustawowych.

  • W sektorze mieszkalnictwa i opieki społecznej w Niemczech i Hiszpanii po podwyżkach krajowych płac minimalnych pracodawcy nie są już skłonni do poprawy innych warunków pracy, które w przeszłości były wykorzystywane do kompensowania niskich wynagrodzeń. Podobny wzorzec zaobserwowano w przemyśle spożywczym i napojów w Portugalii.

• Wydaje się, że istnieje efekt kompresji w wynegocjowanym podziale wynagrodzeń ze względu na wzrost krajowych wynagrodzeń minimalnych. Intensywność tego efektu różni się w zależności od kraju i sektora; Na podstawie analizy jakościowej układów zbiorowych w dwóch wybranych sektorach o niskich zarobkach wydaje się, że efekt ten jest bardziej intensywny w przypadku produkcji żywności i napojów. Ten efekt kompresji można interpretować jako krótkoterminowe dostosowanie rokowań zbiorowych do nowego wynagrodzenia minimalnego, natomiast w perspektywie średnioterminowej efekty uboczne mogą stać się bardziej znaczące, ponieważ układy zbiorowe przekładają krajowe podwyżki płac minimalnych na cały rozkład wynagrodzeń. Stopień, w jakim kompresja się utrzymuje, jest jednak kształtowany przez charakterystykę sektora. Ponadto prawdopodobieństwo wystąpienia skutków ubocznych występuje w sektorach lub krajach doświadczających bardziej intensywnego niedoboru siły roboczej, takich jak sektor mieszkalnictwa i opieki społecznej.

Wpływ krajowych wynagrodzeń minimalnych na wynagrodzenia rzeczywiste i rozkład wynagrodzeń

Analiza ekonometryczna wpływu krajowych wynagrodzeń minimalnych na wynagrodzenia rzeczywiste, oparta na statystykach Unii Europejskiej dotyczących dochodów i warunków życia za lata 2006–2021, wykazała, co następuje.

• Zmiany krajowego wynagrodzenia minimalnego mają znaczący wpływ na rzeczywiste wynagrodzenia nisko opłacanych pracowników, niezależnie od ich sektora, zawodu, płci i wieku: wzrost krajowej płacy minimalnej o 1 % spowodował wzrost wynagrodzeń nisko opłacanych pracowników o 0,31 % w latach 2006–2021.

• Wpływ zmian krajowych wynagrodzeń minimalnych w latach 2015–2021 był nieco większy niż w latach 2006–2014. W rzeczywistości wpływ na rzeczywiste płace nisko opłacanych pracowników od 2015 r. mógł być silniejszy niż wpływ na wynagrodzenia wynegocjowane zbiorowo dla pracowników w sektorach o niskich płacach.

• Tylko duże nominalne podwyżki krajowych wynagrodzeń minimalnych powodują znaczne wzrosty wynagrodzeń nisko opłacanych pracowników. Podwyżki o co najmniej 15 % w ujęciu nominalnym są jedynymi działaniami, które mają wymierny i statystycznie istotny wpływ.

• Do 2015 r. podwyżki krajowych wynagrodzeń minimalnych w państwach członkowskich, które przystąpiły do UE w 2004 r. lub później, miały większy wpływ na zmiany wynagrodzeń nisko opłacanych pracowników niż podwyżki w państwach członkowskich sprzed 2004 r. Jednak w ostatnich latach wielkość efektów była zbieżna między tymi grupami.

• Wzrost krajowych wynagrodzeń minimalnych w badanym okresie nie tylko przełożył się na poprawę płac dla nisko opłacanych pracowników, ale także przyniósł korzyści pracownikom o wyższym poziomie wynagrodzeń.

• Przyglądając się trajektoriom poszczególnych pracowników, analiza wykazała znaczny wzrost wynagrodzeń w najniższych decylach rozkładu płac, zwłaszcza gdy krajowe podwyżki płacy minimalnej są wyższe.

• Przeprowadzono przyczynową analizę ekonometryczną w celu zmierzenia zmian krajowych wynagrodzeń minimalnych i oszacowania, co stało się z wynagrodzeniami pracowników, którzy przed zmianami zarabiali poniżej nowej stawki, w porównaniu z wpływem na wynagrodzenia pracowników nisko uposażonych, którzy zarabiali nieco powyżej tej stawki. Wyniki wskazują na znaczący i pozytywny wpływ znacznych podwyżek płacy minimalnej o 10–15 %.

Wskaźniki zasad

• Zmiany w krajowych płacach minimalnych odgrywają ważniejszą rolę w dążeniu do podpisania nowego porozumienia płacowego niż zmiany czynników makroekonomicznych, takich jak inflacja i bezrobocie. Skalę wzrostu wynegocjowanych wynagrodzeń tłumaczy się jednak głównie inflacją, następnie wzrostem krajowych płac minimalnych, a następnie spadkiem stopy bezrobocia.

• Uwzględnienie prawdopodobnego wpływu na wynegocjowane wynagrodzenia przy ustalaniu krajowych wynagrodzeń minimalnych może dostarczyć decydentom użytecznych informacji na temat potencjalnych (pośrednich) skutków podwyżek krajowych wynagrodzeń minimalnych, a tym samym usprawnić cały proces ustalania krajowych wynagrodzeń minimalnych.

• Wydaje się, że podwyżki krajowej płacy minimalnej nie mają silnego negatywnego wpływu na autonomię partnerów społecznych w zakresie negocjowania układów zbiorowych, chociaż zgłasza się ograniczony margines negocjacyjny w niektórych kwestiach. Wydaje się, że efekty wypierania nie są znaczące, ale zgodnie z oczekiwaniami są silniejsze w krajach o słabych instytucjach rokowań zbiorowych i słabym zasięgu. Kraje te wymagają większych wysiłków na rzecz wspierania partnerów społecznych i rokowań zbiorowych, tak aby odpowiednie wynagrodzenia minimalne były zgodne z dobrze funkcjonującymi rokowaniami zbiorowymi. Wysiłki mogłyby obejmować zagwarantowanie odpowiednich ram prawnych dla rokowań zbiorowych i zwiększenie zdolności partnerów społecznych.

• Pomimo pewnych dowodów na kompresję płac w płacach uzgodnionych zbiorowo, występuje ogólny brak kompresji płac. Wynika to z krajowych podwyżek płacy minimalnej, które skutkują wzrostem wynagrodzeń nie tylko wśród pracowników gorzej opłacanych, ale także tych lepiej opłacanych. Może to ograniczyć skuteczność podwyżek płacy minimalnej jako instrumentu zmniejszania nierówności płacowych w czasie. Wpływ wynagrodzeń minimalnych na kompresję wynegocjowanych wynagrodzeń jest jednak różny w poszczególnych sektorach, a wpływ na nie mają inne zmienne, takie jak niedobory siły roboczej i poziom płacy minimalnej.

• Podwyżki krajowych wynagrodzeń minimalnych doprowadziły do podobnej poprawy płac rzeczywistych pracowników o niskich zarobkach, niezależnie od ich charakterystyki. Jednak niektóre grupy, takie jak pracownice, nadal czerpią większe korzyści z takich podwyżek, ponieważ są one stosunkowo bardziej reprezentowane wśród osób otrzymujących płacę minimalną.

• W krajach o niskim zasięgu rokowań zbiorowych najważniejszym czynnikiem wpływającym na wzrost płac dla nisko opłacanych pracowników są krajowe płace minimalne. W tych krajach wynegocjowane płace mają pozytywny, choć ograniczony (nieistotny statystycznie) wpływ na płace uzyskiwane przez nisko opłacanych pracowników. Z kolei zarówno wynegocjowane płace, jak i krajowe płace minimalne mają znaczący wpływ na wynagrodzenia nisko opłacanych pracowników w krajach o dużym zasięgu rokowań zbiorowych.