Πέρα από τον 1,5°C: Οι άνθρωποι στο επίκεντρο της πολιτικής

Μια πρόσφατη έκθεση του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP) με τίτλο «Περιορισμός της υπέρβασης: Πλοήγηση υπέρβασης του 1,5°C και πορεία προς την επιστροφήopens in new tab», έχει γίνει πρωτοσέλιδο για τα συγκλονιστικά συμπεράσματά της: η παγκόσμια δράση για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου δεν ήταν αρκετά γρήγορη και η υπερθέρμανση αναμένεται να υπερβεί τον 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα μέσα στα επόμενα χρόνια. Ακόμη και στην πιο αισιόδοξη κατάσταση – όπου κάθε εθνικό σχέδιο για το κλίμα εφαρμόζεται πλήρως και επιτυγχάνονται όλοι οι πρόσθετοι καθαροί μηδενικοί στόχοι – η αναμενόμενη μέγιστη αύξηση της θερμοκρασίας είναι περίπου 1,8°C.

Κανένα σενάριο άνω του 1,5°C δεν είναι εύκολο να συμβιβαστεί: η στάθμη της θάλασσας αυξάνεται με ταχύτερο ρυθμό. μεγαλύτερη πιθανότητα κατάρρευσης του οικοσυστήματος, συμπεριλαμβανομένων των κοραλλιογενών υφάλων, της πιο ακραίας ζέστης και των πυρκαγιών. και βαθιές αλλαγές στην κρυόσφαιρα (φύλλα πάγου, θαλάσσιος πάγος, παγετώνες, μόνιμος πάγος και χιόνι). Οι παγετώνες θα μπορούσαν να χάσουν περισσότερο από το ένα τέταρτο της μάζας τους έως το 2100, αυξάνοντας τη στάθμη της θάλασσας κατά 9 έως 12,5 εκατοστά και μεταβάλλοντας μόνιμα τη διαθεσιμότητα νερού σε ολόκληρες περιοχές. Ορισμένα μικρά νησιωτικά αναπτυσσόμενα κράτη (SIDS) και παράκτιες πόλεις με χαμηλό υψόμετρο αντιμετωπίζουν μερική ή πλήρη βύθιση. Χωρίς αποτελεσματική προσαρμογή, η παγκόσμια παραγωγή τροφίμων θα μπορούσε να μειωθεί έως και 14% έως το 2050. Οι συχνότεροι και έντονοι καύσωνες, οι περισσότερες ασθένειες που σχετίζονται με τη διατροφή και ο μεγαλύτερος κίνδυνος μετάδοσης παθογόνων θα οδηγήσουν σε ασθένειες και θανάτους. Και αυξάνεται ο κίνδυνος διέλευσης μη αναστρέψιμων σημείων καμπής στα στρώματα πάγου της Δυτικής Ανταρκτικής και της Γροιλανδίας, της Μεσημβρινής Ανατρεπτικής Κυκλοφορίας του Ατλαντικού (το σύστημα ρευμάτων που μετακινεί τα θερμά επιφανειακά ύδατα βόρεια και τα κρύα βαθιά νερά νότια, παίζοντας βασικό ρόλο στη ρύθμιση του κλίματος) και το τροπικό δάσος του Αμαζονίου. Αυτά είναι κατώφλια που θα αναδιαμορφώσουν τον κόσμο μόνιμα.

Είναι δελεαστικό να το διαβάσουμε αυτό ως το πέρασμα ενός σημείου χωρίς επιστροφή, όπου τίποτα δεν μπορεί να γίνει και η μόνη επιλογή της ανθρωπότητας είναι να παραδοθεί στο αναπόφευκτο.

Αυτή η ανάγνωση είναι λάθος και η αντίσταση σε αυτήν έχει σημασία.

Δεδομένου ότι η υπέρβαση του ορίου του 1,5°C είναι πλέον αναπόφευκτη, η μετατόπιση της εστίασης είναι αναπόφευκτη. Ο στόχος τώρα πρέπει να είναι να περιοριστεί η αύξηση της θερμοκρασίας, να διασφαλιστεί ότι θα παραμείνουν πάνω από το όριο για όσο το δυνατόν μικρότερο χρονικό διάστημα και να μειωθούν το συντομότερο δυνατό. Η έκθεση του UNEP το περιγράφει αυτό όχι ως παραίτηση αλλά ως «περιορισμένη δράση». Η λογική είναι απλή και αδυσώπητη. Όσο χαμηλότερη είναι η κορυφή, τόσο μικρότερος είναι ο κίνδυνος. Όσο μικρότερη είναι η υπέρβαση, τόσο μικρότερη είναι η πιθανότητα υπέρβασης των μη αναστρέψιμων ορίων. Όσο πιο γρήγορα μειωθούν οι εκπομπές, τόσο περισσότερες μελλοντικές απώλειες και ζημιές μπορούν να αποφευχθούν. Και το κεντρικό επιχειρησιακό δίδαγμα της έκθεσης είναι ότι ο μετριασμός και η προσαρμογή δεν μπορούν πλέον να αλληλουχούνται: είναι αλληλοϋποστηριζόμενοι πυλώνες που πρέπει να προχωρήσουν μαζί.

Για τους Ευρωπαίους, η υπέρβαση του κλίματος δεν αποτελεί πλέον πρόβλεψη. Το καυτό καλοκαίρι του 2026 έδειξε ότι οι επιπτώσεις της αποτελούν ήδη μέρος της συνηθισμένης ζωής. Ενώ η ΕΕ έχει νομοθετήσει για ουδέτερο ισοζύγιο διοξειδίου του άνθρακα έως το 2050, οι τρέχουσες προβλέψεις δείχνουν ότι ο στόχος του 2030 για μείωση κατά 55% σε σχέση με τα επίπεδα του 1990 θα χαθεί οριακά, με επιπλέον 6,5 ποσοστιαίες μονάδες της προβλεπόμενης μείωσης να εξαρτώνται από προγραμματισμένα μέτρα που δεν έχουν ακόμη θεσπιστεί στη νομοθεσία.

Ενώ οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής παλεύουν με αυτή τη νέα πραγματικότητα, ο σχεδιασμός πολιτικής υποτιμά συνήθως έναν σημαντικό παράγοντα, που επιδεινώνεται από τον επείγοντα χαρακτήρα που τονίζει το UNEP. Τα μέσα πολιτικής για το κλίμα σχεδιάζονται συχνά για έναν πολίτη που δεν υπάρχει: κάποιον που είναι πλήρως ενημερωμένος, απαλλαγμένος από περισπασμούς ή άγχος, ικανός να απορροφήσει το αρχικό κόστος και ικανός να πλοηγηθεί στη γραφειοκρατία.

Σε ολόκληρη την ΕΕ, το 84 % των πολιτών συμφωνεί ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα προκαλεί την κλιματική αλλαγή και το 94 % αναγνωρίζει την επείγουσα ανάγκη προσαρμογής. Συχνά, ωστόσο, οι πολίτες που, καταρχήν, έχουν φιλοπεριβαλλοντικές αξίες και υποστηρίζουν περιβαλλοντικούς στόχους δεν τις μεταφράζουν σε καθημερινές επιλογές σχετικά με την ενέργεια, την κινητικότητα, τα τρόφιμα και την κατανάλωση.

Το ερευνητικό έγγραφο του Eurofound με τίτλο «Χαρτογράφηση της πράσινης συμπεριφορικής δημόσιας πολιτικής στην ΕΕ » εξηγεί γιατί και τι θα μπορούσαν πραγματικά να αξιοποιήσουν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής σε ένα πλαίσιο περιορισμένης δράσης. Ενώ πολλές παρεμβάσεις είναι δυνατές, τρία γενικά διδάγματα θέτουν τα θεμέλια για την πράσινη συμπεριφορική δημόσια πολιτική.

Κάντε ορατές τις κοινές πεποιθήσεις: η υποστήριξη της συλλογικής δράσης έχει μεγαλύτερη σημασία όταν αναγνωρίζεται και συμμερίζεται από άλλους. Αυτός μπορεί να είναι ο φθηνότερος διαθέσιμος μοχλός. Τα συλλογικά φιλοπεριβαλλοντικά κίνητρα μέσα σε μια ομάδα είναι ένας προγνωστικός παράγοντας μεγαλύτερης προθυμίας για επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και αποδοχής πολιτικών για ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, και το αποτέλεσμα είναι ισχυρότερο μεταξύ εκείνων που ταυτίζονται έντονα με την ομάδα. Αυτό ισχύει σε κάθε επίπεδο, από τον δήμο μέχρι τη χώρα και την ίδια την ιθαγένεια της ΕΕ. Οι άνθρωποι είναι επίσης πιο πρόθυμοι να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους όταν πιστεύουν ότι οι άλλοι, ιδιαίτερα εκείνοι που είναι σε καλύτερη κατάσταση, αλλάζουν τη δική τους. Ωστόσο, υποτιμούν συστηματικά πόσο πρόθυμοι είναι να συνεισφέρουν οι άλλοι. Μια μελέτη διαπίστωσε ότι μόλις οι νέοι συνειδητοποίησαν ότι είχαν υποτιμήσει το επίπεδο ανησυχίας για το κλίμα μεταξύ των παλαιότερων γενεών, απέκτησαν ισχυρότερη πίστη στη συλλογική δράση. Το να τους λένε για τις διαφορές των γενεών στις αιτίες και τις επιπτώσεις απλώς τους έκανε να ανησυχούν περισσότερο. Το μάθημα είναι ότι οι ακριβείς πληροφορίες για τους γείτονες, τις κοινότητες και τις ομάδες μας είναι πιο παρακινητικές από περισσότερες πληροφορίες για το κλίμα.

Μην εστιάζετε μόνο στα αρνητικά, αλλά επισημάνετε και τα θετικά βήματα που γίνονται. Η ανησυχία μεταφράζεται σε δράση πολύ πιο αξιόπιστα όταν οι άνθρωποι πιστεύουν ότι η δράση επηρεάζει τόσο τη δική τους ζωή όσο και τη ζωή όλων των άλλων. Αυτό σημαίνει ότι η ανησυχία πρέπει να συνδυάζεται με την αυτενέργεια και την αποτελεσματικότητα. Επιπλέον, τα στοιχεία δείχνουν ότι η κυβερνητική αποτελεσματικότητα – η εμπιστοσύνη στην ικανότητα του κράτους να μειώσει πραγματικά τις εκπομπές – έχει μεγαλύτερη σημασία από την προσωπική αποτελεσματικότητα στη διαμόρφωση της κλιματικής στάσης. Αυτό είναι ένα άμεσα εφαρμόσιμο εύρημα για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής: η ορατή εκπλήρωση μιας δέσμευσης για το κλίμα δεν είναι απλώς χρηστή διοίκηση, είναι από μόνη της μια συμπεριφορική παρέμβαση.

Επιλέξτε τον αγγελιοφόρο με προσοχή και προστατέψτε και καλλιεργήστε την εμπιστοσύνη στα στοιχεία, στον νομοθέτη και στον εφαρμοστή. Αυτό το μάθημα δεν είναι νέο για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής. Ωστόσο, τα στοιχεία έχουν δείξει ότι τουλάχιστον τρία κρίσιμα συστήματα εμπιστοσύνης έχουν σημασία για τη δίκαιη πράσινη μετάβαση. Η εμπιστοσύνη στους επιστήμονες και τις περιβαλλοντικές οργανώσεις δείχνει την ισχυρότερη συσχέτιση με τη φιλοπεριβαλλοντική συμπεριφορά, ενώ η εμπιστοσύνη στους θεσμούς γενικά είναι λιγότερο σημαντική και σχετίζεται ελάχιστα με τη συμπεριφορά της ιδιωτικής σφαίρας, όπως η χρήση ενέργειας στα νοικοκυριά. Η εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση κάνει κάτι διαφορετικό: δεν αλλάζει άμεσα τη συμπεριφορά, αλλά προβλέπει εάν οι πολίτες θα αποδεχτούν πολιτικές που έχουν σχεδιαστεί για να επηρεάσουν τη συμπεριφορά τους, όπως ωθήσεις (ήπιες αλλαγές σχεδιασμού που κατευθύνουν τη συμπεριφορά χωρίς να απαγορεύουν επιλογές ή να αλλάζουν οικονομικά κίνητρα) και αθετήσεις (αυτόματες επιλογές που προκύπτουν εάν ένα άτομο δεν κάνει τίποτα). Χωρίς αυτή την αποδοχή, η πράσινη συμπεριφορική πολιτική στερείται νομιμότητας. Και η εμπιστοσύνη στους συγκεκριμένους φορείς που παραδίδουν ένα έργο – τον κύριο του έργου ή τον δήμο, για παράδειγμα – προβλέπει την τοπική αποδοχή του.

Η εμπιστοσύνη στα αποδεικτικά στοιχεία, η εμπιστοσύνη στον νομοθέτη και η εμπιστοσύνη στον εφαρμοστή δεν είναι εναλλάξιμες και οι πολίτες μπορεί να μην έχουν πάντα εμπιστοσύνη και στα τρία. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να γνωρίζουν ποιον εμπιστεύονται, από ποιον και σε τι. Οι αποτυχίες έχουν τεκμηριωθεί καλά: σε ένα πρόγραμμα στήριξης της ενεργειακής απόδοσης της ΕΕ, το διαφημιστικό υλικό που παρουσιάστηκε από πολιτικούς απέτυχε επειδή η εμπιστοσύνη του κοινού ήταν χαμηλή, ενώ οι υπάλληλοι πρόνοιας που είχαν ήδη σχέσεις με τα νοικοκυριά-στόχους ήταν σε θέση να μεταφέρουν τις πληροφορίες με μεγαλύτερη επιτυχία.

Η υπέρβαση του κλίματος μπορεί να διαβαστεί ως στένωση του χώρου για δράση. Θα πρέπει, ωστόσο, να διαβαστεί ως το αντίθετο. Το πλαίσιο του UNEP είναι ότι κάθε κλάσμα του βαθμού που αποφεύγεται, κάθε έτος κατά το οποίο η υπέρβαση μειώνεται και κάθε επένδυση στην ανθεκτικότητα διατηρεί τις μελλοντικές επιλογές. Η υπέρβαση δεν είναι λόγος για μείωση της φιλοδοξίας. είναι λόγος για να την αυξήσουμε.

Είναι επίσης μια δήλωση σχετικά με τον σχεδιασμό πολιτικής. Εάν κάθε έτος και κάθε δέκατο του βαθμού έχει σημασία, τότε ο ρυθμός με τον οποίο η πολιτική μετατρέπεται σε πραγματική αλλαγή έχει μεγαλύτερη σημασία από ό,τι πριν. Εδώ είναι που η συμπεριφορική δημόσια πολιτική κερδίζει τη θέση της, όχι ως εναλλακτική λύση στη ρύθμιση, την τιμολόγηση και τις επενδύσεις, αλλά ως το επίπεδο που καθορίζει εάν αυτά τα μέσα προσγειώνονται. Ο σχεδιασμός για τα ανθρώπινα όντα όπως είναι στην πραγματικότητα δεν είναι μια πιο ήπια ατζέντα από τους στόχους εκπομπών. Είναι μέρος αυτού που κάνει τους στόχους παραδοτέους, πιο δίκαιους, πιο προσιτούς και πιο εφαρμόσιμους στη διαδικασία.