Υπερθερμασμένοι και ανεπαρκώς προετοιμασμένοι: Πώς μπορούμε να θωρακίσουμε τους πιο ευάλωτους της Ευρώπης;

Τέσσερις στους πέντε Ευρωπαίους έχουν πληγεί από ακραία καιρικά φαινόμενα. Αλλά αν πιστεύουμε ότι η κλιματική αλλαγή είναι εξίσου πρόβλημα όλων, τα δεδομένα λένε μια διαφορετική ιστορία.

Στη νότια και κεντρική-ανατολική Ευρώπη, πάνω από το 85% των ανθρώπων έχουν βιώσει διαταραχές που σχετίζονται με το κλίμα, από έντονους εξωτερικούς καύσωνες έως αφόρητες εσωτερικές θερμοκρασίες, σύμφωνα με νέα έρευνα του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) και του Eurofound. Οι πυρκαγιές και ο καπνός τους αναφέρθηκαν από το 41% των ερωτηθέντων στην Ελλάδα, το 35% στην Πορτογαλία και το 20% στην Κύπρο, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου μόλις 8%. Η εμπειρία των πλημμυρών ακολουθεί τα πρόσφατα μοτίβα καταστροφών από πλημμύρες: σχεδόν το 26% των ερωτηθέντων στην Αυστρία και το 19% στη Σλοβενία ανέφεραν ότι επλήγησαν, σε σύγκριση με τον μέσο όρο της ΕΕ που είναι 11%.  

Η ανησυχία για το μέλλον αντικατοπτρίζει αυτή τη γεωγραφία. Πάνω από το 60% των ανθρώπων στη νότια Ευρώπη αναφέρουν βαθιά ανησυχία για μελλοντικές ακραίες θερμοκρασίες. Αυτό είναι υπερδιπλάσιο από το επίπεδο που καταγράφηκε στη Βόρεια Ευρώπη. Στην κεντρική-ανατολική Ευρώπη, οι ανησυχίες επικεντρώνονται στο νερό και τα τρόφιμα: περισσότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες ανησυχούν για την πρόσβαση σε ασφαλές νερό για καθημερινή χρήση, έναντι λιγότερου από το ένα τέταρτο στη βόρεια Ευρώπη.

Η κλιματική αλλαγή δεν είναι μια ενιαία παγκόσμια κρίση: είναι μια άνιση κατάσταση έκτακτης ανάγκης, με διαφορετικές περιοχές να αντιμετωπίζουν διαφορετικούς κινδύνους σε πολύ διαφορετικές εντάσεις.

Το πού ζείτε διαμορφώνει την έκθεσή σας στους κλιματικούς κινδύνους αλλά όχι τη σοβαρότητα των επιπτώσεων. Αυτό εξαρτάται από τις γεωγραφίες του εισοδήματος, της στέγασης και της υγείας.

Δύο άνθρωποι στην ίδια πόλη της Νότιας Ευρώπης μπορούν να βιώσουν τον ίδιο καύσωνα πολύ διαφορετικά ανάλογα με το αν νοικιάζουν ή κατέχουν, πόσο καλά μονωμένο είναι το σπίτι τους και αν έχουν την οικονομική δυνατότητα να λειτουργήσουν έναν ανεμιστήρα, πόσο μάλλον κλιματισμό. Σχεδόν το 40% των Ευρωπαίων δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να διατηρήσουν τα σπίτια τους επαρκώς δροσερά κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών αιχμών της ζέστης. Για τα νοικοκυριά που αγωνίζονται να τα βγάλουν πέρα, το ποσοστό αυτό αυξάνεται σε πάνω από 66%.

Η ευπάθεια εκτείνεται πέρα από τη θερμότητα. Τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος έχουν διπλάσιες πιθανότητες να επηρεαστούν από πυρκαγιές και τέσσερις φορές περισσότερες πιθανότητες να υποφέρουν από λειψυδρία. Οι ενοικιαστές, οι οικογένειες με χαμηλότερο εισόδημα και τα άτομα με κακή υγεία διατρέχουν ταυτόχρονα τον μεγαλύτερο κίνδυνο και τα λιγότερο εξοπλισμένα για να προστατευτούν στο σπίτι. Είναι πολύ λιγότερο πιθανό να έχουν ασφάλιση σκίασης, μόνωσης, εξαερισμού ή ακραίων καιρικών συνθηκών και είναι λιγότερο σε θέση να αντέξουν οικονομικά το αρχικό κόστος της εφαρμογής αυτών των μέτρων. Είναι επίσης λιγότερο πιθανό να δουν μέτρα προσαρμογής υπό την ηγεσία των αρχών να φτάνουν στις άμεσες γειτονιές τους.

Μεγάλο μέρος της πολιτικής της Ευρώπης για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή εξακολουθεί να λειτουργεί με την παραδοσιακή παραδοχή ότι οι πολίτες είναι πλήρως ενημερωμένοι και πλήρως ορθολογικοί και έχουν την ίδια ικανότητα να πλοηγούνται στη γραφειοκρατία και να απορροφούν το αρχικό κόστος.

Δεκαετίες συμπεριφορικής επιστήμης έχουν δείξει ότι αυτή η εικόνα είναι ανακριβής. Οι άνθρωποι ενεργούν με βάση τις συνήθειες, τις προεπιλογές και τους κοινωνικούς κανόνες. προεξοφλούν μελλοντικά οφέλη έναντι του άμεσου κόστους· Και όταν βρίσκονται υπό οικονομική πίεση, έχουν λιγότερο γνωστικό εύρος ζώνης για να σχεδιάσουν την ενεργειακή απόδοση ή την ασφάλιση, όχι περισσότερο.

Τα παραδοσιακά εργαλεία στα οποία βασίζονται οι κυβερνήσεις – κανονισμοί, επιδοτήσεις, φόροι και ενημερωτικές εκστρατείες – μπορεί να είναι αποτελεσματικά, αλλά έχουν όρια. Τείνουν επίσης να λειτουργούν καλύτερα για τους πολίτες που είναι ήδη ενημερωμένοι, οικονομικά άνετοι και ικανοί να πλοηγηθούν σε πολύπλοκες εφαρμογές, και λιγότερο καλά για εκείνους που χρειάζονται περισσότερο να προσεγγίσουν. Μια επιχορήγηση δομημένη ως αποζημίωση μετά την πληρωμή προϋποθέτει ότι το νοικοκυριό μπορεί να πληρώσει προκαταβολικά. Μια μόνο ψηφιακή εφαρμογή προϋποθέτει ψηφιακό γραμματισμό και χρόνο. Μεμονωμένα λογικές, αυτές οι σχεδιαστικές επιλογές αποκλείουν συστηματικά μεγάλες ομάδες του πληθυσμού, ειδικά εκείνες που υποφέρουν περισσότερο από την κλιματική αλλαγή.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η καινοτομία πολιτικής έχει σημασία. Ένας από τους πιο ελπιδοφόρους τρόπους είναι να αγκαλιάσουμε συμπεριφορικές γνώσεις: να σχεδιάσουμε πολιτικές που λειτουργούν με το πώς συμπεριφέρονται πραγματικά οι άνθρωποι και όχι με το πώς υποτίθεται ότι συμπεριφέρονται. Στην πράξη, αυτό μπορεί να σημαίνει αυτοματοποίηση της επιλεξιμότητας, προσφορά προχρηματοδότησης αντί επιστροφής ή δημιουργία υπηρεσιών υποστήριξης μίας στάσης, μετατοπίζοντας το βάρος από τον πολίτη στη διοίκηση.

Καθώς οι κλιματικοί κίνδυνοι εντείνονται, η πραγματική ανθεκτικότητα θα οικοδομηθεί μόνο όταν οι πολιτικές φτάσουν στους ανθρώπους που τις χρειάζονται περισσότερο.

Εικόνα © Eurofound
Εικόνα που δημιουργήθηκε από AI (Claude Opus 4.6 και BFL FLUX Pro 1.1 Ultra)