Ένας στους 11 εργαζομένους της ΕΕ αναγκάζεται να αποδεχθεί προσωρινή ή μερική απασχόληση

Η άτυπη απασχόληση – δηλαδή η προσωρινή (ή ορισμένου χρόνου) και η μερική απασχόληση – συζητείται συνήθως με όρους ευελιξίας: μικρότερο ωράριο για τους γονείς ή συμβάσεις ορισμένου χρόνου που δίνουν στους νέους ένα πρώτο βήμα στην εργασία. Ενώ μερικά από αυτά είναι ακριβώς αυτό, ένα σημαντικό μέρος γίνεται αποδεκτό από τους εργαζόμενους επειδή δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις. Για αυτούς τους εργαζόμενους, η ευελιξία δεν είναι κάτι που επέλεξαν αλλά ένα εμπόδιο. Βρίσκονται σε ακούσια άτυπη απασχόληση.

Μια επικείμενη έκθεση του Eurofound μετρά αυτή την ομάδα εργαζομένων για σχεδόν δύο δεκαετίες. Χρησιμοποιώντας μικροδεδομένα της έρευνας εργατικού δυναμικού της ΕΕ για την περίοδο 2006-2024, αναλύει τους εργαζομένους που έχουν σύμβαση ορισμένου χρόνου επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν μόνιμη σύμβαση, που εργάζονται με μερική απασχόληση επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν εργασία πλήρους απασχόλησης ή που έχουν προσωρινή εργασία μερικής απασχόλησης επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν μόνιμη απασχόληση πλήρους απασχόλησης.

Το 2024 το 8,8 % των εργαζομένων στην ΕΕ βρισκόταν σε αυτή τη θέση, από 11,2 % το 2006. Το ποσοστό ακούσιας άτυπης απασχόλησης κορυφώθηκε στο 12,7 % το 2015, καθώς οι εθνικές αγορές εργασίας εξακολουθούσαν να βιώνουν τις επιπτώσεις της Μεγάλης Ύφεσης. Από το 2015, το ποσοστό μειώθηκε σταθερά, διακόπηκε μόνο για λίγο από την πανδημία, καθώς οι αγορές εργασίας έγιναν αυστηρότερες και η προσωρινή απασχόληση συρρικνώθηκε. Η βελτίωση ήταν μεγαλύτερη για τους εργαζομένους σε επαγγέλματα χαμηλότερης ειδίκευσης, και αυτό αντιπροσωπεύει πραγματικά χαμηλότερο κίνδυνο ακούσιας άτυπης εργασίας στην αγορά εργασίας, όχι απλώς αποτέλεσμα της γήρανσης του εργατικού δυναμικού ή της βελτίωσης του μορφωτικού επιπέδου.

Ωστόσο, περίπου οι μισοί από όλους τους προσωρινά απασχολούμενους στην ΕΕ έχουν σύμβαση ορισμένου χρόνου επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν σύμβαση αορίστου χρόνου. Το ποσοστό αυτό μειώθηκε από 63% το 2015, αλλά για τους περισσότερους από αυτούς σε αυτήν, η προσωρινή εργασία είναι η δεύτερη καλύτερη και δεν αποτελεί επιλογή. Οι αναγκαστικές συμβάσεις ορισμένου χρόνου αντιπροσωπεύουν σχεδόν τα δύο τρίτα του συνόλου της ακούσιας άτυπης απασχόλησης. Η ακούσια μερική απασχόληση αντιπροσωπεύει το μεγαλύτερο μέρος του υπολοίπου, κυρίως μεταξύ των εργαζομένων που έχουν συμβάσεις αορίστου χρόνου.

Οι διαφορές μεταξύ των κρατών μελών είναι μεγάλες. Το ποσοστό ακούσιας άτυπης απασχόλησης είναι κάτω από 2% στη Λιθουανία και τη Ρουμανία και πάνω από 17% στην Ισπανία και 18% στην Ιταλία. Λόγω του μεγέθους των αγορών εργασίας τους, η Ιταλία και η Ισπανία αντιπροσωπεύουν μαζί πάνω από το 40% του συνόλου των εργαζομένων στην ΕΕ σε ακούσια άτυπη απασχόληση.

Τα ποσοστά μειώθηκαν σε 19 κράτη μέλη μεταξύ 2006 και 2024 και αυξήθηκαν σε 8. Οι μεγαλύτερες αυξήσεις σημειώθηκαν στην Ιταλία, κατά περισσότερο από 6 ποσοστιαίες μονάδες, και στην Ελλάδα, κατά 3,5 μονάδες. Η Ιταλία και η Ισπανία ξεχωρίζουν επίσης για ένα συγκεκριμένο μοτίβο: μια μεγάλη ομάδα υποαπασχολούμενων εργαζομένων με συμβάσεις αορίστου χρόνου που εργάζονται με μερική απασχόληση επειδή δεν μπορούν να βρουν ώρες πλήρους απασχόλησης.

Καθώς το συνολικό ποσοστό έχει μειωθεί, η ακούσια άτυπη απασχόληση έχει συγκεντρωθεί περισσότερο σε συγκεκριμένους τομείς. Σε αυτούς περιλαμβάνονται η φιλοξενία, οι υπηρεσίες διοικητικής υποστήριξης και η εργασία σε ιδιωτικά νοικοκυριά, τα οποία έχουν εδώ και καιρό υψηλά ποσοστά. Την τελευταία δεκαετία, η υγεία, η εκπαίδευση και άλλες μη εμπορεύσιμες υπηρεσίες έχουν συνδεθεί περισσότερο με αυτήν: ένας εργαζόμενος που εργαζόταν σε αυτούς τους τομείς το 2024 είχε διπλάσιες πιθανότητες να βρίσκεται σε ακούσια άτυπη απασχόληση από ό,τι το 2014.

Το προφίλ των πληγέντων είναι συνεπές σε όλες τις χώρες. Οι γυναίκες αποτελούν το 59% της ομάδας, λίγο περισσότερες από τις μισές είναι κάτω των 40 ετών και τα δύο τρίτα έχουν το πολύ ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Αυτές οι διαφορές εξακολουθούν να υφίστανται αφού ληφθούν υπόψη άλλα χαρακτηριστικά.

Το χάσμα μεταξύ των φύλων στην ακούσια άτυπη απασχόληση οφείλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στη μερική απασχόληση. Στην προσωρινή εργασία, οι άνδρες και οι γυναίκες επηρεάζονται σε παρόμοιο βαθμό, αλλά στη μερική απασχόληση, οι γυναίκες είναι πολύ πιο πιθανό από τους άνδρες να εργάζονται λιγότερες ώρες από ό,τι θέλουν. Το χάσμα μεταξύ των φύλων μειώθηκε μεταξύ 2014 και 2024, αλλά δεν έμεινε.

Υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να πιστεύουμε ότι τα στοιχεία υποτιμούν το πρόβλημα για τις γυναίκες. Η έρευνα ταξινομεί τη μερική απασχόληση ως εθελοντική εάν ο αναφερόμενος λόγος είναι ευθύνες φροντίδας ή άλλοι οικογενειακοί λόγοι. Όταν η φροντίδα των παιδιών δεν είναι διαθέσιμη ή δεν είναι οικονομικά προσιτή, η γονική άδεια είναι σύντομη ή η φροντίδα εξακολουθεί να θεωρείται γυναικεία εργασία λόγω πολιτιστικών προτύπων, αυτό δεν αποτελεί ελεύθερη επιλογή. Τα στοιχεία που αναφέρονται παραπάνω θα πρέπει επομένως να διαβαστούν ως κατώτερο όριο και το χάσμα μεταξύ του μετρούμενου και του πραγματικού ποσοστού ακούσιας άτυπης απασχόλησης είναι πιθανό να είναι μεγαλύτερο για τις γυναίκες με ευθύνες φροντίδας.

Οι δύο μεγαλύτερες μειώσεις του ποσοστού ακούσιας άτυπης απασχόλησης στην ΕΕ καταδεικνύουν τον ρόλο της πολιτικής για την αγορά εργασίας. Το ποσοστό της Πολωνίας μειώθηκε από σχεδόν 22 % το 2006 σε 7 % το 2024, μακράν η μεγαλύτερη μείωση στην ΕΕ. Μεγάλο μέρος της μείωσης αυτής ακολούθησε αλλαγές στον εργατικό κώδικα το 2016 που περιόρισαν τη χρήση συμβάσεων ορισμένου χρόνου, σε συνδυασμό με υψηλότερες εισφορές κοινωνικής ασφάλισης στις συμβάσεις αστικού δικαίου, οι οποίες είχαν χρησιμεύσει ως φθηνότερη εναλλακτική λύση έναντι της τυπικής απασχόλησης. Στην Ισπανία, το ποσοστό παρέμεινε κοντά στο 28 % για μεγάλο μέρος της δεκαετίας του 2010 προτού μειωθεί στο 17 %. Η πιο απότομη πτώση σημειώθηκε μετά την εργασιακή μεταρρύθμιση του 2021, η οποία περιόρισε τις περιστάσεις υπό τις οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν συμβάσεις ορισμένου χρόνου και επέκτεινε τη χρήση του fijo discontinuo, μιας σύμβασης αορίστου χρόνου για εποχική εργασία.

Η συνολική εικόνα είναι μια άνιση πρόοδος. Η ακούσια άτυπη απασχόληση είναι χαμηλότερη από ό,τι ήταν πριν από μια δεκαετία και η βελτίωση αντικατοπτρίζει καλύτερες συνθήκες για τους εργαζόμενους με τη μικρότερη διαπραγματευτική ισχύ. Αλλά παραμένει υψηλή στη νότια Ευρώπη, συγκεντρώνεται όλο και περισσότερο σε λίγους τομείς υπηρεσιών και εξακολουθεί να είναι κυρίως γυναίκες και νέοι σε αυτήν την κατάσταση.