Η υποστήριξη προς την Ουκρανία εξακολουθεί να είναι υψηλή μεταξύ των πολιτών της ΕΕ, αλλά ορισμένες δεν είναι εμφανείς σε ορισμένες ομάδες

Η ΕΕ έχει δεσμευτεί να σταθεί στο πλευρό της Ουκρανίας για να την προστατεύσει, ως δημοκρατικό κράτος, από ένα αυταρχικό καθεστώς. Η ΕΕ και τα κράτη μέλη της έχουν θεσπίσει διάφορα μέτρα για να βοηθήσουν την Ουκρανία και τον λαό της, όπως κυρώσεις κατά της Ρωσίας, οικονομική και στρατιωτική βοήθεια προς την Ουκρανία και επέκταση της βοήθειας και της προστασίας στους εκτοπισμένους Ουκρανούς στην ΕΕ. Ενώ οι προσπάθειες αυτές έχουν υποστηριχθεί από τους περισσότερους πολίτες της ΕΕ, η τελευταία ηλεκτρονική έρευνα του Eurofound διαπίστωσε μείωση της υποστήριξης, ιδίως μεταξύ δύο ομάδων — των ατόμων που είναι οικονομικά ανασφαλή και των ατόμων που χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως κύρια πηγή ειδήσεων.

Το 2022, ένα έκτακτο Ευρωβαρόμετρο σχετικά με την αντίδραση της ΕΕ στον πόλεμο στην Ουκρανία έδειξε ισχυρή υποστήριξη μεταξύ των Ευρωπαίων για την Ουκρανία και τους εκτοπισθέντες της: το 88 % των ερωτηθέντων σε ολόκληρη την ΕΕ ενέκρινε την υποδοχή ατόμων που προσπαθούν να ξεφύγουν από τον πόλεμο, με υψηλό βαθμό υποστήριξης από τις σκανδιναβικές χώρες. Ένα χρόνο αργότερα, το Ευρωβαρόμετρο έδειξε μείωση αυτής της υποστήριξης, αν και παρέμεινε υψηλή στο 76 % σε ολόκληρη την ΕΕ. Το 2024, η υποστήριξη προς τους Ουκρανούς πρόσφυγες μειώθηκε εκ νέου, στο 71 %, με ιδιαίτερα χαμηλό ποσοστό στην Πολωνία (60 %), σηματοδοτώντας μια ανησυχητική κόπωση από τον πόλεμο στη χώρα που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή καθ' όλη τη διάρκεια. [1]

Η ηλεκτρονική έρευνα του Eurofound με τίτλο «Διαβίωση και εργασία στην ΕΕ» συμπληρώνει το Ευρωβαρόμετρο και χαρτογράφησε τις απόψεις των Ευρωπαίων σχετικά με τον πόλεμο και τη στήριξη της ΕΕ προς την Ουκρανία μετά τη ρωσική εισβολή το 2022. Όπως φαίνεται στο γράφημα 1, οι συμμετέχοντες στην ηλεκτρονική έρευνα ανέφεραν υψηλό επίπεδο ανησυχίας για τον πόλεμο το 2022, το οποίο στη συνέχεια μειώθηκε το 2023 και παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό σταθερό το 2024.

Η μείωση της ανησυχίας για τον πόλεμο συνοδεύτηκε από αυξημένη δυσαρέσκεια για την κρατική βοήθεια προς την Ουκρανία και τον λαό της. Η πιο έντονη αλλαγή γνώμης σχετίζεται με τη στέγαση των Ουκρανών. Οι ερωτηθέντες λένε όλο και περισσότερο ότι η κυβέρνησή τους έχει κάνει πάρα πολλά στην παροχή στέγασης και βοήθειας στους Ουκρανούς πρόσφυγες, με αύξηση 7,9 ποσοστιαίων μονάδων κατά τη διάρκεια των δύο ετών στο ποσοστό των ατόμων που υιοθετούν αυτή τη στάση. Όσον αφορά την ανθρωπιστική βοήθεια, υπήρξε μια μικρή διάβρωση του μεσαίου χώρου, με τη γνώμη να μετατοπίζεται προς την υπερβολική ή την πολύ μικρή. Τέλος, οι ερωτηθέντες δεν συμφώνησαν για το επίπεδο της στρατιωτικής βοήθειας, εξίσου μοιρασμένο μεταξύ εκείνων που πίστευαν ότι η κυβέρνηση έκανε πολύ λίγα, το σωστό ποσό και πάρα πολλά.

Η εικόνα γίνεται πιο αποκαλυπτική όταν οι ερωτηθέντες κατηγοριοποιούνται με βάση την οικονομική τους ασφάλεια, όπως μετράται από την ικανότητά τους να τα βγάλουν πέρα. Αυτό δείχνει ότι η μεγαλύτερη αλλαγή είναι μεταξύ εκείνων που είναι οικονομικά ανασφαλείς (που δυσκολεύονται να τα βγάλουν πέρα). Μεταξύ αυτών των ερωτηθέντων, το ποσοστό που πιστεύει ότι η κυβέρνηση έχει κάνει πάρα πολλά για να στεγάσει και να βοηθήσει τους Ουκρανούς πρόσφυγες αυξήθηκε κατά 14 ποσοστιαίες μονάδες μεταξύ 2022 και 2024 (Σχήμα 3).

Ομοίως, μεταξύ των ερωτηθέντων που ανέφεραν δυσκολία να τα βγάλουν πέρα, η δυσαρέσκεια για την ανθρωπιστική βοήθεια αυξήθηκε κατά 8 ποσοστιαίες μονάδες και για τη στρατιωτική βοήθεια κατά 7,5 ποσοστιαίες μονάδες. Είναι ενδιαφέρον, ωστόσο, ότι η υποστήριξη για αυτές τις παρεμβάσεις διαβρώθηκε περισσότερο μεταξύ εκείνων που θεώρησαν ότι η κυβέρνησή τους είχε παράσχει το σωστό ποσό υποστήριξης (11,4 ποσοστιαίες μονάδες) και λιγότερο μεταξύ εκείνων που θεώρησαν ότι η κυβέρνηση είχε κάνει πολύ λίγα (2,6 ποσοστιαίες μονάδες).

Η ομάδα ηλεκτρονικής έρευνας του Eurofound παρέχει περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι ερωτηθέντες άλλαξαν γνώμη από την έναρξη του πολέμου έως τη διετή επέτειό του. Η ομάδα αποτελείται από Ευρωπαίους πολίτες που συμμετείχαν το 2022 και το 2024 και για τους οποίους μπορούμε να παρακολουθήσουμε τις αλλαγές στις απόψεις. [2] Σε αυτήν την ομάδα, η υποστήριξη για τη στέγαση των Ουκρανών άλλαξε περισσότερο, με σημαντική αύξηση από το 2022 έως το 2024 στο ποσοστό που δήλωσε ότι η κυβέρνησή τους έδωσε υπερβολική στήριξη (+7,4 ποσοστιαίες μονάδες) (Σχήμα 4).

Συνολικά, οι απόψεις ήταν πιο ομοιόμορφα διχασμένες σε σχέση με τη στρατιωτική βοήθεια, με τις τρεις κατηγορίες απαντήσεων να χωρίζονται λίγο πολύ εξίσου. Ωστόσο, η μέση λύση διαβρώθηκε κατά τη διάρκεια των δύο ετών, με αύξηση τόσο εκείνων που ένιωθαν ότι η κυβέρνησή τους παρείχε πολύ μικρή υποστήριξη όσο και εκείνων που ένιωθαν ότι η κυβέρνησή τους παρείχε υπερβολική υποστήριξη.

Το αλλαγμένο τοπίο των μέσων ενημέρωσης, όπου λιγότερο έγκυρες και πιο προκατειλημμένες πηγές ειδήσεων αιχμαλωτίζουν το κοινό μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, έχει συμβάλει στην τροφοδότηση της δυσαρέσκειας και της αβεβαιότητας σχετικά με τον πόλεμο (Zilinsky et al., 2024). Η διάκριση των αληθινών από τις ψευδείς ειδήσεις μπορεί να είναι δύσκολη σε αυτό το ειδησεογραφικό περιβάλλον. Σε συνδυασμό με το γεγονός ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι γνωστό ότι ενισχύουν την παραπληροφόρηση δημιουργώντας θαλάμους ηχούς και επιτρέποντας σε περιθωριακές απόψεις να ευδοκιμήσουν και να διαδοθούν, υποδηλώνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να διαδραματίζουν διχαστικό ρόλο στην υποστήριξη της Ουκρανίας. Η ηλεκτρονική έρευνα του Eurofound ρωτά τους ερωτηθέντες σχετικά με την προτιμώμενη πηγή ειδήσεων, είτε πρόκειται για παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, όπως τηλεόραση και εφημερίδες, είτε για μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στο πλαίσιο της επίμονης ανησυχίας σχετικά με τον ρόλο που διαδραματίζουν οι πλατφόρμες μέσων κοινωνικής δικτύωσης στη διαμόρφωση στάσεων, αναλύσαμε τη σχέση μεταξύ της κύριας πηγής ειδήσεων των ερωτηθέντων και της στάσης τους απέναντι στην υποστήριξη της κυβέρνησής τους προς την Ουκρανία.

Μεταξύ των συμμετεχόντων στο πάνελ που ήδη κατανάλωναν τις ειδήσεις τους μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η υποστήριξη για τη στέγαση των Ουκρανών, την ανθρωπιστική βοήθεια και τη στρατιωτική βοήθεια είναι πολύ χαμηλότερη από ό,τι μεταξύ εκείνων των οποίων η κύρια πηγή ειδήσεων είναι τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης ή μεταξύ εκείνων που άλλαξαν την προτιμώμενη πηγή ειδήσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Επιπλέον, κοιτάζοντας το Σχήμα 5, παρατηρήστε πώς όσοι καταναλώνουν ειδήσεις κυρίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι πολωμένοι όσον αφορά τη στρατιωτική βοήθεια. Αυτό το εύρημα ίσως αντανακλά το κατακερματισμένο και πολωμένο διαδικτυακό περιβάλλον που τροφοδοτεί τις απόψεις των συμμετεχόντων σχετικά με τον πόλεμο και την υποστήριξη της χώρας τους σε αυτόν.

Οι ερωτηθέντες των οποίων οι οικονομικές συνθήκες ήταν δύσκολες ή έγιναν δύσκολες κατά τη διάρκεια των δύο ετών άλλαξαν γνώμη σχετικά με τη στέγαση των Ουκρανών και την αποστολή στρατιωτικής βοήθειας σε μεγαλύτερο βαθμό από εκείνους των οποίων η κατάσταση ήταν ή έγινε εύκολη (Σχήματα 6(α) και 6(β)). Σχεδόν ένας στους πέντε (18,1%) από εκείνους των οποίων η οικονομική κατάσταση ήταν δύσκολη κατά τη διάρκεια των δύο ετών απέσυραν την υποστήριξή τους για τη στέγαση των Ουκρανών από την κυβέρνησή τους, ενώ το 22% εκείνων των οποίων η οικονομική κατάσταση έγινε δύσκολη απέσυραν την υποστήριξή τους για την αποστολή στρατιωτικής βοήθειας από την κυβέρνηση.

Η εμπειρία της στέρησης – η αδυναμία κάλυψης βασικών οικονομικών και κοινωνικών αναγκών – είναι ένας άλλος ισχυρός καθοριστικός παράγοντας για την υποστήριξη των εκτοπισμένων Ουκρανών. Πολλοί από αυτούς που αρχικά υποστήριξαν την κυβέρνησή τους να βοηθήσει την Ουκρανία και τους Ουκρανούς (λέγοντας ότι η κυβέρνησή τους έδωσε πολύ λίγα ή το σωστό ποσό) και που στη συνέχεια άλλαξαν γνώμη (λέγοντας ότι η κυβέρνησή τους έδωσε πολλά) ανέφεραν επίσης ότι δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά τουλάχιστον μία βασική ανάγκη το 2024, είτε πρόκειται για αντικατάσταση ρούχων ή επίπλων, πρόσβαση στο διαδίκτυο ή κοινωνικές συναντήσεις με φίλους και συγγενείς.

Η δομή της ομάδας επιτρέπει στους ίδιους ερωτηθέντες να υποβάλλονται στις ίδιες ερωτήσεις με διαφορά δύο ετών και να υπολογίζεται η διαφορά μεταξύ των απαντήσεων του 2022 και του 2024. Αυτό επιτρέπει την ανάλυση όσων απέσυραν την υποστήριξή τους για κρατική βοήθεια με την πάροδο του χρόνου παράλληλα με οποιαδήποτε αλλαγή στην προσωπική και οικονομική τους ευημερία. Η μείωση της προσωπικής και οικονομικής ευημερίας είναι γνωστό ότι είναι ένας από τους βασικούς παράγοντες τριβής μεταξύ των υπηκόων μιας χώρας και των μεταναστών και των προσφύγων. Παρά τα αποτελέσματα που ισχύουν μόνο για τα μέλη της ομάδας, το να γνωρίζουμε τι ώθησε ορισμένους Ευρωπαίους να αποσύρουν την υποστήριξή τους στην Ουκρανία είναι ωστόσο κατατοπιστικό.

Η ανάλυση διαπίστωσε ότι εκείνοι των οποίων η ψυχική ευεξία είχε μειωθεί ήταν πιο πιθανό να αποσύρουν την υποστήριξή τους για τη στέγαση των Ουκρανών από την κυβέρνησή τους. Επιπλέον, η υποστήριξη μειώθηκε επίσης μεταξύ εκείνων που ανησυχούσαν λιγότερο για τον πόλεμο και εκείνων που βίωσαν στέρηση. Σε σύγκριση με τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, μεγαλύτερη πτώση της υποστήριξης παρατηρήθηκε στην ηπειρωτική Ευρώπη και την Ιρλανδία, την ανατολική Μεσόγειο και τα βαλκανικά κράτη, ενώ οι σκανδιναβικές και δυτικές χώρες της Μεσογείου διατήρησαν την υποστήριξή τους στο ίδιο επίπεδο.

Παρόμοια εικόνα εντοπίζεται όταν εξετάζουμε την απόσυρση της υποστήριξης για την αποστολή στρατιωτικής βοήθειας. Η υποστήριξη μειώθηκε το 2024 μεταξύ των ερωτηθέντων που ανησυχούσαν λιγότερο για τον πόλεμο και είχαν χαμηλότερη εμπιστοσύνη στην κυβέρνησή τους. Κάποιος που είδε την οικονομική του ευημερία να διαβρώνεται – αύξηση της δυσκολίας να τα βγάλει πέρα ή να βιώσει στέρηση – ήταν πιο πιθανό να αποσύρει την υποστήριξή του. Επιπλέον, εκείνοι των οποίων έλαβαν τα νέα τους μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ή μεταπήδησαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για ειδήσεις μεταξύ 2022 και 2024 ήταν πιο πιθανό να έχουν αποσύρει την υποστήριξή τους στην αποστολή στρατιωτικής βοήθειας από την κυβέρνηση. Το εύρημα υποδηλώνει ότι το περιβάλλον των μέσων κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να παρέχει μια ανακριβή απεικόνιση της σύγκρουσης, επηρεάζοντας τη γνώμη του κοινού του κατά της υποστήριξης της Ουκρανίας.

Μεγάλο ποσοστό των Ευρωπαίων εξακολουθεί να υποστηρίζει την Ουκρανία και τα μέτρα των κυβερνήσεών τους για την παροχή βοήθειας στη χώρα και τον λαό της: το 75,1 % τάσσεται υπέρ της στέγασης των εκτοπισμένων Ουκρανών, το 82,4 % υποστηρίζει την ανθρωπιστική βοήθεια προς την Ουκρανία και το 65,2 % υποστηρίζει τη στρατιωτική βοήθεια. Ωστόσο, σημαντικό μέρος του πληθυσμού της ΕΕ φαίνεται να βιώνει κόπωση από τον πόλεμο. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για εκείνους που έχουν δυσκολευτεί περισσότερο με το αυξανόμενο κόστος ζωής από το ξέσπασμα του πολέμου. Τα αποτελέσματα της ηλεκτρονικής έρευνας του Eurofound δείχνουν πώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παίζουν ρόλο στη μείωση της υποστήριξης.

Η ΕΕ έθεσε σε εφαρμογή διάφορα μέτρα για τον μετριασμό των αρνητικών επιπτώσεων του πολέμου στους πολίτες της. Δημιούργησε ένα ευέλικτο σύστημα για την απορρόφηση των οικονομικών κλυδωνισμών , συμπεριλαμβανομένων των ενεργειακών δεσμών μετά τη ρωσική εισβολή, το οποίο, παρά την κρίση του κόστους ζωής, αποδείχθηκε αποτελεσματικό όσον αφορά τον περιορισμό της τιμής της αγοράς ενέργειας και τον περιορισμό των αρνητικών συνεπειών στη ζωή των πολιτών. [3] Και έχει δεσμευτεί να προωθήσει υγιείς δημοκρατίες και ισχυρό κράτος δικαίου προωθώντας το ευρωπαϊκό σχέδιο δράσης για τη δημοκρατία και την ασπίδα για τη δημοκρατία με στόχο την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης και την ενίσχυση της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης, γεγονός που μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση αυτού του φαινομενικά αυξανόμενου διχασμού της κοινής γνώμης γύρω από τον πόλεμο.