Εθνικοί κατώτατοι μισθοί στην ΕΕ: ανάπτυξη με γνώμονα την πολιτική, συνεχής σύγκλιση και αυξημένη εγγύτητα με τους μισθούς που αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης

Τα περισσότερα από τα 22 κράτη μέλη με εθνικό κατώτατο μισθό τον αύξησαν σημαντικά κατά το τελευταίο έτος (διάγραμμα 1). Όπως διερευνάται στην επικείμενη ετήσια επανεξέταση του κατώτατου μισθού από το Eurofound, ο ρυθμός μεταβολής μεταξύ Ιανουαρίου 2025 και Ιανουαρίου 2026 ήταν μεγαλύτερος στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης: Σλοβενία (16 %)· Βουλγαρία, Σλοβακία, Λιθουανία και Ουγγαρία (11–12%)· Κροατία και Τσεχία (περίπου 8 %)· και η Ρουμανία κατά 7 % (εγκρίθηκε τον Ιούλιο του 2026). Οι αυξήσεις ήταν πιο συγκρατημένες στις περισσότερες χώρες της Δυτικής Ευρώπης: μόνο η Γερμανία, η Ελλάδα και η Πορτογαλία κατέγραψαν αυξήσεις άνω του 5%.

Το μέγεθος αυτών των αναφερόμενων αυξήσεων στα ονομαστικά επιτόκια που καθόρισαν οι χώρες ήταν σε γενικές γραμμές παρόμοιο με εκείνο του προηγούμενου έτους. Δεδομένου ότι ο πληθωρισμός ήταν πολύ πιο συγκρατημένος στις αρχές του 2026, όταν αποφασίστηκαν οι εν λόγω αυξήσεις, η αύξηση των επιπέδων των τιμών δεν διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις αποφάσεις για αύξηση των κατώτατων μισθών. Αντ' αυτού, η οδηγία για τους κατώτατους μισθούς αναδείχθηκε ως κινητήρια δύναμη σε πολλές περιπτώσεις: όλο και περισσότερα κράτη μέλη χρησιμοποιούν τις ενδεικτικές τιμές αναφοράς που αναφέρονται στην οδηγία για να συνδέσουν τις αυξήσεις τους με μια ορισμένη τιμή για τους ονομαστικούς συντελεστές τους (εκφρασμένη ως ποσοστό των μέσων/διάμεσων μισθών). Ως εκ τούτου, η αγοραστική δύναμη των εθνικών κατώτατων μισθών βελτιώθηκε σε όλες σχεδόν τις χώρες μεταξύ Ιανουαρίου 2025 και Ιανουαρίου 2026, και πάλι κυρίως στις περισσότερες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (και στη Γερμανία), ενώ τα κέρδη ήταν μικρότερου μεγέθους στις υπόλοιπες χώρες.

Ωστόσο, οι κλυδωνισμοί στα επίπεδα τιμών τον Μάρτιο του 2026 που προέκυψαν από το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ και άλλες παγκόσμιες ανισορροπίες έχουν μεταβάλει την εικόνα αυτή. Χρησιμοποιώντας τα πιο πρόσφατα στοιχεία για τον πληθωρισμό τον Μάιο του 2026, προκύπτει μια πιο διαφοροποιημένη εικόνα. Δείχνει ότι αυτή η γενικευμένη αύξηση της αγοραστικής δύναμης μεταξύ των εργαζομένων που αμείβονται με τον κατώτατο μισθό έχει ήδη διαβρωθεί σε διαφορετικό βαθμό σε όλες τις χώρες της ΕΕ. Μάλιστα, μειώσεις της αγοραστικής δύναμης μεταξύ Ιανουαρίου 2025 και Μαΐου 2026 έχουν καταγραφεί σε αρκετές χώρες (Μάλτα, Λουξεμβούργο, Ισπανία, Γαλλία, Ολλανδία, Πολωνία, Πορτογαλία, Λετονία και Ιρλανδία). Η αβεβαιότητα σχετικά με τα επίπεδα πληθωρισμού και τα μέτρα πολιτικής παραμένει υψηλή: τον Απρίλιο του 2026 έχει ήδη ενεργοποιηθεί στο Βέλγιο αυτόματος μηχανισμός τιμαριθμικής αναπροσαρμογής και μένει να διαπιστωθεί αν θα προκύψουν νέες παρεμβάσεις πολιτικής για την προσαρμογή του εθνικού κατώτατου μισθού σύμφωνα με τα αυξανόμενα επίπεδα πληθωρισμού σε όλα τα κράτη μέλη, όπως συνέβη κατά τη διάρκεια της κρίσης κόστους ζωής μεταξύ 2021 και 2024.

Οι φετινές εξελίξεις συνάδουν με τη γενική βελτίωση των κατώτατων μισθών που συνεχίζεται κατά το μεγαλύτερο μέρος της τελευταίας δεκαετίας. Αυτό οφείλεται στην ενισχυμένη εστίαση της πολιτικής που έχει οδηγήσει σε αύξηση των κατώτατων μισθών πάνω από τους μέσους μισθούς στις περισσότερες χώρες.

Οι κυβερνήσεις έχουν υιοθετήσει πιο τολμηρές προσεγγίσεις για τον καθορισμό του κατώτατου μισθού, όπως καταδεικνύεται, για παράδειγμα, από τις πολύ μεγάλες αυξήσεις στη Σλοβενία το 2011, στην Ισπανία το 2019 και επίσης στη Γερμανία το 2022 μετά τη θέσπιση νόμιμου συντελεστή εκεί το 2015. Αυτή η αλλαγή στον τόνο πολιτικής για τον καθορισμό κατώτατων μισθών υποστηρίζεται από την έκδοση της οδηγίας της ΕΕ για τον κατώτατο μισθό το 2022.

Αν και η αύξηση των κατώτατων μισθών είναι σημαντική σε πολλές χώρες, υπάρχει και πάλι ένα σαφές περιφερειακό χάσμα: οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες ξεκίνησαν από σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα, έχουν σημειώσει αξιοσημείωτη ανοδική σύγκλιση. Μεταξύ 2016 και 2026, τα ποσοστά σε πραγματικούς όρους υπερδιπλασιάστηκαν στη Ρουμανία και τη Λιθουανία· αυξήθηκαν κατά πολύ περισσότερο από 50 % στην Κροατία, τη Βουλγαρία, την Πολωνία και την Ουγγαρία και κατά σχεδόν 50 % στη Σλοβακία, τη Σλοβενία και την Τσεχία (διάγραμμα 2). Αυτό σημαίνει ότι τα ονομαστικά επιτόκια που καθορίζονται από τις κυβερνήσεις έχουν διπλασιαστεί ή τριπλασιαστεί κατά την τελευταία δεκαετία στις περισσότερες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

Η πρόοδος είναι γενικά πιο περιορισμένη στα παλαιότερα κράτη μέλη, όπου η αύξηση των κατώτατων μισθών σε πραγματικούς όρους ήταν σε μεγάλο βαθμό κάτω από 10%, και μόνο πάνω από 20% στην Ιρλανδία, τη Γερμανία και την Ελλάδα, και περίπου 40% στην Ισπανία και την Πορτογαλία. Ωστόσο, είναι σημαντικό ότι η αύξηση της αγοραστικής δύναμης σημειώθηκε σε όλες τις χώρες εκτός από τη Γαλλία.

Ενώ οι κατώτατοι μισθοί στις περισσότερες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης εξακολουθούν να είναι χαμηλότεροι από εκείνους των παλαιότερων κρατών μελών, η αξιοσημείωτη αύξησή τους κατά την τελευταία δεκαετία σημαίνει ότι οι περιφερειακές ανισότητες έχουν μειωθεί σημαντικά. Αυτό οδήγησε σε ορισμένες σημαντικές αλλαγές στη σχετική θέση που κατέχουν τα κράτη μέλη κατά την κατάταξή τους με βάση το επίπεδο των κατώτατων μισθών τους. Στο γράφημα 3 κατατάσσονται οι χώρες σύμφωνα με τις ονομαστικές ισοτιμίες σε ευρώ. Η Λιθουανία μετακινήθηκε από το τρίτο χαμηλότερο ποσοστό το 2016 στην ένατη υψηλότερη από 22 χώρες το 2026, ενώ η Πολωνία ανέβηκε επίσης και σήμερα καταλαμβάνει τη 10η θέση. Η Γερμανία μετακινήθηκε από την έκτη στην τρίτη θέση όσον αφορά τον υψηλότερο κατώτατο μισθό. Αντίθετα, η Ελλάδα και η Μάλτα σημείωσαν σημαντική πτώση και καταλαμβάνουν επί του παρόντος τη 14η και τη 15η θέση, αντίστοιχα, από τα 22 κράτη μέλη με εθνικό κατώτατο μισθό.

Θεμελιώδης ακρογωνιαίος λίθος του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου, οι συλλογικές διαπραγματεύσεις μεταξύ των κοινωνικών εταίρων διαμορφώνουν τις συνθήκες εργασίας και τους μισθούς σε ολόκληρη την ΕΕ εδώ και δεκαετίες. Ωστόσο, όπως προαναφέρθηκε, οι εθνικοί κατώτατοι μισθοί διαδραματίζουν όλο και περισσότερο σημαντικό ρόλο στον καθορισμό κατώτατων μισθών. Μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, οι συνδικαλιστικές οργανώσεις και άλλοι κοινωνικοί φορείς ξεκίνησαν εκστρατείες για ουσιαστικότερες αυξήσεις των εθνικών κατώτατων μισθών (π.χ. ETUC, χωρίς ημερομηνία). Η κρίση της νόσου COVID-19 επιτάχυνε περαιτέρω την τάση αυτή, ωθώντας την ΕΕ να δώσει μεγαλύτερη έμφαση στη διασφάλιση επαρκών κατώτατων μισθών, με αποκορύφωμα την οδηγία για τον κατώτατο μισθό το 2022. Η εξέλιξη αυτή αντανακλά εν μέρει τις ανησυχίες ότι οι παραδοσιακές δομές συλλογικών διαπραγματεύσεων έχουν αποδυναμωθεί τις τελευταίες δεκαετίες (Picot, 2023).

Η πρόσφατη αύξηση των επιπέδων του εθνικού κατώτατου μισθού οδήγησε τους αναλυτές να προειδοποιήσουν ότι ενδέχεται να υπονομεύσουν τη διαπραγματευτική ισχύ των κοινωνικών εταίρων, ιδίως όσον αφορά τον καθορισμό αποτελεσματικών κατώτατων μισθών για τους χαμηλόμισθους εργαζόμενους (Kahancová and Kirov, 2021). Φυσικά, η αλληλεπίδραση μεταξύ των κατώτατων μισθών και των συλλογικών διαπραγματεύσεων μπορεί να λάβει διάφορες μορφές και εξαρτάται από διάφορους παράγοντες, συμπεριλαμβανομένου του βαθμού συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στον καθορισμό των εθνικών κατώτατων μισθών (Grimshaw and Bosch, 2013· Grimshaw, Dingeldey και Schulten, 2021). Ένας κρίσιμος παράγοντας, ωστόσο, είναι το πόσο στενά προσεγγίζει ο εθνικός κατώτατος μισθός τα κατώτατα όρια μισθών που έχουν συμφωνηθεί συλλογικά.

Το Eurofound συλλέγει δεδομένα σχετικά με τα κατώτατα όρια μισθών που έχουν συμφωνηθεί με συλλογικές συμβάσεις σε χαμηλόμισθους τομείς σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ. Τα δεδομένα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να σχηματιστεί μια εμπειρική εικόνα σχετικά με το πόσο οι εθνικοί κατώτατοι μισθοί έχουν προσεγγίσει τα κατώτατα όρια μισθών που έχουν συμφωνηθεί συλλογικά σε αυτούς τους χαμηλά αμειβόμενους τομείς (βλ. Eurofound (2024) για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με τη μεθοδολογία και το δείγμα του συνόλου δεδομένων). Στο διάγραμμα 4 παρουσιάζεται ο μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης των κατώτατων μισθών που συμφωνούνται συλλογικά στο σύνολο δεδομένων σε σχέση με την αύξηση των εθνικών κατώτατων μισθών. Επιβεβαιώνει ότι οι εθνικοί κατώτατοι μισθοί γενικά καλύπτουν τη διαφορά: κάθε χρόνο από το 2016 έως το 2025, το ποσοστό των κατώτατων μισθών που συμφωνήθηκαν με συλλογικές συμβάσεις —των οποίων η ετήσια αύξηση υστερούσε σε σχέση με τον εθνικό κατώτατο μισθό— ήταν μεγαλύτερο από το ποσοστό του οποίου η αύξηση το ξεπέρασε. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα το χάσμα μεταξύ των κατώτατων μισθών που έχουν συμφωνηθεί με συλλογικές συμβάσεις και του εθνικού κατώτατου μισθού να συρρικνωθεί από 7,9 % το 2015 σε 3,6 % το 2025 (υπολογιζόμενο ως η διάμεση απόσταση μεταξύ των δύο, με βάση τους ονομαστικούς, μηνιαίους μισθούς).

Όσο περισσότερο ο εθνικός κατώτατος μισθός πλησιάζει τα κατώτατα όρια μισθών που έχουν συμφωνηθεί συλλογικά, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο ρόλος του. Αυτό σημαίνει ότι οι χαμηλόμισθοι εργαζόμενοι εξαρτώνται όλο και περισσότερο από τους εθνικούς θεσμούς καθορισμού κατώτατων μισθών για την παροχή επαρκούς μισθολογικής προστασίας και, ως εκ τούτου, είναι δυνητικά εκτεθειμένοι σε πολιτικές τάσεις. Ως εκ τούτου, είναι ζωτικής σημασίας οι συλλογικές διαπραγματεύσεις να προωθούνται ενεργά σε χώρες όπου η κάλυψη είναι χαμηλή: η οδηγία για τον κατώτατο μισθό ορίζει ότι οι χώρες με λιγότερο από το 80 % των εργαζομένων που καλύπτονται από συλλογικές διαπραγματεύσεις πρέπει να θέσουν σε εφαρμογή σχέδια δράσης για την προώθησή τους. Ορισμένα κράτη μέλη έχουν ήδη δημοσιεύσει τέτοια σχέδια. Υπό το πρίσμα των στοιχείων που παρουσιάζονται εδώ και της δημοτικότητας της εθνικής πολιτικής για τον κατώτατο μισθό, είναι ζωτικής σημασίας να συνεχίσουν να ενισχύονται ενεργά οι θεσμοί συλλογικών διαπραγματεύσεων και να παρακολουθούνται ως προς την αποτελεσματικότητά τους τα εθνικά μέτρα που λαμβάνονται για την προώθησή τους.

Οι εθνικοί κατώτατοι μισθοί αυξήθηκαν και πάλι σημαντικά στα περισσότερα κράτη μέλη με τέτοιες πολιτικές κατά το τελευταίο έτος. Επιπλέον, αυτές οι αυξήσεις στα ονομαστικά επιτόκια είχαν ως αποτέλεσμα την αύξηση της αγοραστικής δύναμης μεταξύ των εργαζομένων που αμείβονται με τον κατώτατο μισθό σε όλες σχεδόν τις χώρες. Οι εξελίξεις αυτές προστίθενται στη σημαντική πρόοδο που παρατηρήθηκε στα επίπεδα των κατώτατων μισθών κατά την τελευταία δεκαετία, αν και αυτό συνέβη ιδιαίτερα στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Η ταχεία αύξηση των εθνικών κατώτατων μισθών μπορεί επίσης να επηρεάσει τις συλλογικές μισθολογικές διαπραγματεύσεις, καθώς τα κατώτατα όρια μισθών σε πολλούς χαμηλόμισθους τομείς αυξάνονται λιγότερο από τον εθνικό κατώτατο μισθό. Στο πλαίσιο αυτό, η ενίσχυση των συλλογικών διαπραγματεύσεων είναι πιο κρίσιμη από ποτέ για τη στήριξη των κοινωνικών εταίρων στην προστασία των συνθηκών εργασίας των χαμηλότερα αμειβόμενων εργαζομένων.

Εικόνα © Rawpixel.com/Adobe Stock