Zniwelowanie luki: Nierówności w dostępie do edukacji i opieki nad dzieckiem wczesnym

Kilka inicjatyw UE w tym roku analizuje, w jakim stopniu edukacja i opieka nad dziećmi (ECEC) jest dostępna dla wszystkich dzieci oraz dostarcza wskazówek i narzędzi do jej poprawy. Komunikacja dotycząca wzmocnionej Europejskiej Gwarancji Dzieciństwaopens in new tab sprawia, że zmniejszenie różnicy w uczestnictwie społeczno-ekonomicznym jest centralną kwestią ECEC. W tym roku zatwierdzono również rezolucję Rady dotyczącą drugiego cyklu strategicznych ram europejskiej współpracy w zakresie edukacji i szkoleń na rzecz Europejskiego Obszaru Edukacji (2026-2030opens in new tab ). Rezolucja ta uwzględnia ECEC jako część strategii dotyczącej podstawowych umiejętności, obejmującej umiejętność czytania i pisania, matematyki i nauk ścisłych. Wskazuje ona na lepszy dostęp do wysokiej jakości ECEC, szczególnie dla uczniów z grup wrażliwych, jako jednego ze sposobów poprawy wyników edukacyjnych, co stało się priorytetem w Europie po spadku wyników PISA w wielu krajach.

W przeszłości fundusze UE umożliwiały pracownikom ECEC udział w szkoleniach i poprawę warunków pracy. W świetle trwających negocjacji dotyczących Wielorocznych Ram Finansowych na lata 2028–2034, jest to dobry moment na przegląd ogólnej dostępności ECEC. Jeśli chodzi o cele dotyczące udziału w ECEC (tzw. cele barcelońskie), nowe cele mogą zostać zaproponowane w przyszłym roku, podczas śródterminowego przeglądu celów UE.

Jeśli tak się stanie, ważne byłoby uwzględnienie podziału dzieci zagrożonych ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE) w nowych celach, ponieważ obecne wskaźniki nie mierzą niepokojącego trendu spadku udziału tej grupy. Chociaż udział w ECEC ogólnie wzrósł, ważne jest, aby zauważyć, że różnica między uczestnictwem dzieci AROPE a tymi, które nie są AROPE, nadal się powiększa (Rysunek 1). Udział dzieci poniżej trzeciego roku życia, które są w AROPE, nieznacznie wzrósł w latach 2016–2025. Wskaźniki uczestnictwa dzieci powyżej trzeciego roku życia, które są w AROPE, faktycznie spadły w tym samym okresie.

Jednocześnie wskaźniki uczestnictwa dzieci niebędących AROPE wzrosły w większym stopniu, szczególnie w przypadku dzieci poniżej trzeciego roku życia. W konsekwencji różnica społeczno-ekonomiczna w wskaźnikach uczestnictwa powiększyła się z czasem. W 2016 roku różnica w wskaźnikach uczestnictwa między dziećmi AROPE a dziećmi niebędącymi AROPE wyniosła nieco ponad 15 punktów procentowych. W 2025 roku wyniosła prawie 20 punktów procentowych.

Nadchodzący raport Eurofound analizuje czynniki wpływające na udział w ECEC. Główne wyniki pokazują wyraźny gradient społeczny: wyższe wykształcenie rodziców i wyższe dochody gospodarstwa domowego wiążą się ze znacznie większymi szansami na udział w ECEC. Wynika z tego, że jeśli nie zostaną wprowadzone konkretne środki przeciwdziałające temu trendowi, wzorzec pogłębiania się nierówności będzie się utrzymywał.

Kolejny nadchodzący raport Eurofound dokumentuje działania, które państwa członkowskie wdrażają w celu zwiększenia dostępności ECEC. Najczęściej wspomnianym podejściem w raportach postępów Gwarancji Dzieci na 2026 rokopens in new tab było zwiększenie dostępności miejsc ECEC poprzez inwestycje w nowe obiekty i rozszerzenie istniejących usług (Belgia, Czechy, Francja, Łotwa, Polska, Portugalia i Rumunia). Wiele państw członkowskich zgłasza kontynuację inwestycji w przedszkola, przedszkola i przedszkola, aby zmniejszyć listy oczekujących i poprawić zasięg terytorialny, szczególnie w obszarach, gdzie niedobory były bardziej dotkliwe. W kilku krajach inwestycje te są wspierane przez Recovery and Resilience Facility lub krajowe programy inwestycyjne. W Rumunii, na przykład, inwestycje w ramach Narodowego Planu Odbudowy i Odporności wspierają budowę i modernizację przedszkol wraz z ukierunkowanymi inicjatywami na rzecz poprawy uczestnictwa dzieci z rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji i romskich.

Druga grupa środków ma na celu zmniejszenie barier finansowych dla udziału (Belgia, Francja, Łotwa i Portugalia). Kraje zgłaszają rozszerzenie bezpłatnej opiece, zwiększenie dotacji publicznych na koszty lub obniżenie opłat, szczególnie dla gospodarstw domowych o niskich dochodach. Niektóre państwa członkowskie zapewniają również ukierunkowane zwolnienia z opłat lub wsparcie finansowe dla rodzin wrażliwych, dążąc do tego, by dochód gospodarstwa domowego nie stanowił przeszkody w uczestnictwie. Na przykład program Creche Feliz w Portugalii zapewnia bezpłatną opiekę przedszkolną dla uprawnionych dzieci, eliminując lub znacząco obniżając opłaty płacone przez rodziny. Jego rozszerzenie zwiększyło liczbę dzieci mogących korzystać z formalnej opieki nad dziećmi, niezależnie od dochodów gospodarstwa domowego.

Wiele raportów opisuje także działania mające na celu zwiększenie udziału grup z trudnej sytuacji, w tym dzieci AROPE, dzieci romskich, dzieci migrantów, dzieci z niepełnosprawnościami oraz mieszkańców obszarów wiejskich lub odległych (Belgia, Estonia, Finlandia, Francja, Portugalia i Rumunia). Inicjatywy te często łączą działania informacyjne, ukierunkowane kampanie zapisowe, polityki inkluzywnej rekrutacji oraz silniejszą współpracę między edukacją, zdrowiem i usługami społecznymi, aby identyfikować dzieci nieuczestniczące w ECEC. Na przykład działania w Estonii mają na celu wzmocnienie inkluzywności edukacji przedszkolnej poprzez dodatkowe usługi wsparcia dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

Poprawa jakości usług ECEC oraz wzmocnienie siły roboczej ECEC stanowią kolejny ważny priorytet polityczny (Estonia, Finlandia, Francja, Łotwa i Portugalia). Działania obejmują inwestycje w rekrutację kadrową, ciągły rozwój zawodowy, zmienione wymagania kwalifikacyjne, poprawę wytycznych pedagogicznych oraz zwiększone wsparcie dla edukacji inkluzywnej. Kilka krajów raportuje również inicjatywy wzmacniające zespoły multidyscyplinarne i specjalistyczne wsparcie dla dzieci z dodatkowymi potrzebami.

Wreszcie, kilka państw członkowskich pracuje nad poprawą zarządzania, planowania i zintegrowanego świadczenia usług (Belgia, Finlandia, Francja, Portugalia i Rumunia). Reformy w tych obszarach obejmują jaśniejsze obowiązki dla władz lokalnych, ulepszone systemy monitoringu, wzmocnioną koordynację międzyresortową oraz rozwój zintegrowanych usług wczesnodziecięcych łączących edukację, opiekę zdrowotną i wsparcie rodzin. Na przykład wdrożenie Service public de la petite enfance we Francji ma na celu poprawę dostępności, jakości i koordynacji terytorialnej usług ECEC, jednocześnie zwiększając obowiązki planistyczne gmin. Celem jest poprawa wczesnej identyfikacji dzieci w trudnej sytuacji oraz ułatwienie bardziej skoordynowanego wsparcia rodzin.

Można argumentować za wprowadzeniem bardziej ukierunkowanych środków dla grup niekorzystnych. Jeśli spojrzymy na konkretne grupy dzieci, które nie uczestniczą w ECEC, zobaczymy, że w wielu przypadkach niektóre z tych grup w ogóle nie korzystają z ECEC. Dotyczy to dzieci romskich. Nadchodzący raport Eurofound dotyczący badania Gwarancji Dzieciństwa wśród trudno dostępnych grup analizuje dane zebrane w ramach badania Romów 2024. Badanie to zostało przeprowadzone przez Agencję Unii Europejskiej ds. Praw Podstawowych (FRA) w 10 państwach członkowskich UE. Wyniki nie mogą być bezpośrednio porównywane z wynikami innych badań ze względu na różnice w metodologii. Jednak wyniki pokazują wyraźną różnicę w wskaźnikach uczestnictwa.

Pomimo tej różnicy w wskaźnikach uczestnictwa, niewiele państw członkowskich wprowadza ukierunkowane działania mające na celu zwiększenie udziału dzieci romskich w ECEC. Bułgaria jest jednym z nielicznych krajów, które podaje przykłady w raporcie postępów na 2026 rok. Program Access to Education for every child obejmuje przedstawicieli grup marginalizowanych, w tym Romów. Dodatkowe środki są zapewniane przedszkolom położonym w pobliżu segregowanych romskich dzielnic, w tym wsparcie dla nauki języków oraz "mediatorów edukacyjnych" (personel niepedagogiczny, który pełni kluczowy most między społecznościami wrażliwymi a systemem edukacji). Działania desegregacyjne edukacyjne obejmują także transport, materiały i prace motywacyjne wspierające dzieci przedszkolne. W Słowenii asystenci romscy w przedszkolach wzmacniają więzi z rodzinami i społecznościami. Dostępne są także krótkie, w pełni finansowane i bardziej elastyczne programy ECEC dla dzieci spoza ECEC. W Irlandii model Equal Start wyraźnie ma na celu wspieranie dostępu i pełnego uczestnictwa w edukacji wczesnej edukacji (ELC) dla dzieci z trudnych środowisk, a w szczególności obejmuje dzieci podróżujące i romskie. Na Słowacji planowane są bardziej aktywne działania mające na celu promowanie dostępu do ECEC dla konkretnych grup potrzebujących dzieci, w tym dzieci romskich.

Komunikat z 2026 roku dotyczący wzmocnionej Europejskiej Gwarancji Dziecka stwierdza, że w 2027 roku będzie ona dodatkowo wspierać państwa członkowskie, dostarczając wskazówek, jak wspierać społeczne włączenie dzieci romskich. Wytyczne te zostaną opracowane wspólnie z interesariuszami i będą koncentrować się "na zintegrowanych działaniach łączących działania informacyjne, mediację, edukację inkluzywną, wsparcie rodzin oraz interwencje oparte na społeczności". Cztery wymienione powyżej przykłady stanowią dobry punkt wyjścia do udzielania takich wskazówek w obszarze ECEC.

Strategiczne ramy UE dotyczące równości, włączenia i uczestnictwa dotyczącego równości, inkluzji i uczestnictwa dotyczącego udziału dzieci romskich w ECEC. Celem jest zapewnienie, że do 2030 roku co najmniej 70% romskich dzieci w wieku trzech lat i więcej uczestniczy w ECEC, zmniejszając różnicę w uczestnictwie między nimi a ogólną populacją o co najmniej 50%.

Nadchodzący przegląd średnioterminowy celów barcelońskich w 2027 roku otwiera okno możliwości na stworzenie dalszych synergii między celami uczestnictwa określonych w różnych strategiach oraz na wzmocnienie działań w tym obszarze. Dlatego warto uwzględnić konkretne punkty referencyjne dla AROPE i dzieci romskich, zgodnie z tym, co zostało określone w ramach strategicznej polityki Romów.

Podobnie, śródokresowy przegląd celów ECEC w 2027 roku byłby dobrym momentem na dodanie celów dotyczących uczestnictwa specyficznych dla dzieci AROPE. To również pomogłoby stworzyć synergie przy wdrażaniu Strategii UE w walce z ubóstwem i dało istotny sygnał, że dalsze postępy w zakresie uczestnictwa nie będą osiągane kosztem dalszych nierówności.