Od pomysłu do działania: Mierzenie warunków regionalnych dla wolności pozostania

Aby jednolity rynek UE mógł zapewnić dobrobyt zarówno konkurencyjny, jak i inkluzywny, ludzie muszą mieć realne możliwości pozostania i rozwoju w miejscach, które nazywają domem, zamiast musieć się przeprowadzać w poszukiwaniu pracy czy niezbędnych usług. Ta idea, ujęta przez koncepcję "wolności pozostania", leży u podstaw raportu "Much More than a market", byłego premiera Włoch Enrico Letty, zleconego przez przywódców UE w celu zbadania przyszłości jednolitego rynku. Argumentuje, że mobilność powinna być wyborem, a nie koniecznością.

Eurofound opracowało nowy indeks Wolności Pozostawania (FTS), który opiera tę koncepcję na danych i dostarcza decydentom narzędzi opartych na dowodach do oceny warunków umożliwiających pozostanie w swoim regionie rodzinnym. Korzystając z tego indeksu, nadchodzący raport Eurofound "Monitoring geographical disparities: Regional convergence" pokazuje, że żaden region UE nie wyróżnia się we wszystkich warunkach umożliwiających tę wolność, podkreślając potrzebę dostosowanego podejścia do zmniejszania regionalnych różnic i wspierania spójności terytorialnej.

Wyniki ujawniają wyraźne nierówności terytorialne w warunkach, które pozwalają ludziom pozostać w swoim regionie rodzinnym. Te różnice występują nie tylko między północną, zachodnią, południową i wschodnią Europą, ale także w wielu państwach członkowskich, podczas gdy żaden region nie osiąga silnych wyników we wszystkich wymiarach determinujących wolność pozostawania. Wyniki wskazują na potrzebę skoordynowanych, opartych na miejscu polityk, które odzwierciedlają różnorodne wyzwania stojące przed regionami Europy.

Wnioski te są możliwe dzięki nowemu indeksowi FTS Eurofound, który mapuje regiony UE na poziomie NUTS 2 w sześciu wymiarach:

1. dostęp do usług niezbędnych;

2. warunki ekonomiczne i możliwości zatrudnienia;

3. jakość środowiska;

4. umiejętności cyfrowe i infrastrukturę;

5. dostępność mieszkań;

6. Jakość instytucjonalna.

Regiony oceniane są od 1 do 100: im wyższy wynik, tym bardziej region pozwala swoim mieszkańcom pozostać. Zastosowanie indeksu w regionach UE pokazuje, że zdolność do pozostania w swoim regionie oraz dostępu do wysokiej jakości miejsc pracy i usług bez konieczności przeprowadzki charakteryzuje się znaczącą nierównością geograficzną w całej UE.

Nierówności regionalne

Indeks FTS podkreśla wyraźną hierarchiczną strukturę w UE: regiony północne (średni wynik 69,8 punktu) prowadzą, następnie regiony zachodnie (64,1 punktu), południowe (53,3 punktu) i wschodnie (51,4 punktu). Różnica 18,4 punktu między regionami północnym a wschodnim sygnalizuje ogromne różnice w Europie w warunkach umożliwiających ludziom prowadzenie satysfakcjonującego życia w ich regionie rodzinnym.

Różnice w niektórych państwach członkowskich również są uderzające. Włochy, Węgry i Rumunia wykazują najszersze wewnętrzne rozprzestrzenienie się, około 20 punktów, co oznacza radykalnie odmienne doświadczenia życiowe w obrębie tych samych granic państwowych. W najwyższej grupie znajduje się dwadzieścia jeden regionów w co najmniej czterech wymiarach. Te regiony są geograficznie wąskim zestawem i obejmują Randstad (Holandia), Flandrię (Belgia), Dublin (Irlandia), Luksemburg oraz większość regionów nordyckich (Dania, Finlandia i Szwecja). Żaden pojedynczy region nie wyróżnia się jako czołowy we wszystkich sześciu wymiarach, co wskazuje na złożone przeplatanie warunków, które mogą decydować o wolności pozostania i wzorcach demograficznych regionu.

Premia za miasto stołeczne

Wyraźna premia za region stolicy jest widoczna w większości państw członkowskich, a obszary otaczające stolice osiągają wyższe wyniki niż pozostałe kraje ich państw. Ten wzorzec jest szczególnie widoczny w Europie Środkowej i Wschodniej, gdzie różnice między regionami obejmującymi stolicę a średnią krajową są szczególnie duże. Chociaż ten wzorzec skoncentrowany na kapitale jest dobrze udokumentowany w odniesieniu do wskaźników ekonomicznych, nasze badania pokazują, że utrzymuje się w wielu wymiarach.

Wzorce demograficzne

Gdy analizujemy związek między indeksem a regionalnymi wzorcami demograficznymi, regiony o bardzo wysokich wynikach FTS konsekwentnie wykazują dodatni wzrost populacji i częściej doświadczają naturalnego wzrostu lub wzrostu utrzymywanego przez migrację. Natomiast regiony o niskich lub bardzo niskich wynikach FTS często doświadczają jednoczesnego naturalnego spadku populacji i ujemnej migracji netto ("podwójny spadek"). Te wzorce sugerują, że reakcje polityczne muszą być zróżnicowane zgodnie z interakcją między indeksem a wzorcem demograficznym; na przykład regiony z wysokim wynikiem FTS i rosnącą populacją muszą inwestować, aby rozszerzyć dostęp do usług, aby sprostać rosnącemu popytowi. Regiony o średnio-wysokim wyniku FTS i rosnącej populacji, która w wielu przypadkach jest podtrzymywana przez migrację netto w regionie, muszą utrzymywać wynik FTS, aby zachować atrakcyjność, a jednocześnie wdrażać polityki na rzecz integracji społecznej i integracji. Regiony doświadczające podwójnego spadku są najsłabszymi terytoriami, wymagającymi zarówno inwestycji społecznych, jak i strukturalnych.

Migracja netto w regionach UE wiąże się z połączeniem czynników regionalnych i krajowych. Wzmacnia to pogląd, że zmiany demograficzne to zjawisko wielowymiarowe, kształtowane nie tylko przez warunki ekonomiczne, ale także przez szerszy zestaw cech terytorialnych wpływających na atrakcyjność i odporność miejsc, które raport Letty określa jako dostęp do usług i wysokiej jakości miejsc pracy. Nadchodzący raport Eurofound, prezentujący pełne wyniki badania, koncentruje się na dostępie do usług i zawiera studia przypadków dotyczące edukacji i opieki zdrowotnej. Dziesięć studiów przypadków ilustruje rozwiązania wdrażane na obszarach wiejskich lub słabo zaludnionych borykanych z demograficznym spadkiem. Obejmują one inicjatywy na poziomie lokalnym i miejskim oraz krajowe polityki wdrażane lokalnie, z których każda stanowi rozwiązanie wzmacniające wolność pozostawania.

Studia przypadków obejmują zarówno bezpośrednie, jak i długoterminowe aspekty pozostania. Pokazują, że wolność pozostawania wymaga mieszanki usług i innowacji opartych na miejscu: ponieważ luki dostępności pojawiają się w wielu kontekstach (obszary górskie i przygraniczne, wewnętrzne peryferie, odległe obszary wiejskie itd.), rozwiązania powinny dostosowywać świadczenie usług do struktur regionalnych (uwzględniając czas podróży, potencjał demograficzny, profile demograficzne itd.) oraz łączyć lokalną ofertę z innowacyjnymi narzędziami (cyfrowymi, współpracy i inicjatyw transgranicznych) w celu zapewnienia dostępu. Poniżej opisano dwa przykłady.

Mediacja cyfrowa: pokonywanie dystansu dzięki technologii

Aby utrzymać regionalną jakość życia, opieka zdrowotna musi ewoluować poza samą fizyczną bliskość. Studium przypadku regionu Molise we Włoszech stanowi dowód koncepcji modeli "dostępu mediowanego", gdzie lokalne apteki mogą pełnić rolę cyfrowych centrów konsultacji zdalnych. To podejście bezpośrednio odpowiada na wymiar dostępu indeksu FTS poprzez oddzielenie świadczenia usług od odległości geograficznej, oferując skalowalne rozwiązanie dla starzejących się ludności wiejskich.

Współpraca instytucjonalna: pokonywanie skali poprzez współpracę

Edukacja – obejmująca wczesną opiekę nad dziećmi aż po poziomy średnie – jest kluczowym czynnikiem determinującym utrzymanie rodziny i regionalną odporność demograficzną. Tam, gdzie spadek populacji zagraża progowi rentowności lokalnych instytucji, inicjatywa podkreślona w irlandzkim studium przypadku pokazuje skuteczność wspólnego skalowania instytucji: poprzez współpracę międzyszkolną, mniejsze instytucje mogły połączyć zasoby, aby zapewnić świadczenie usług (wdrażanych w różnych obszarach w zależności od potrzeb). Model ten odchodzi od rywalizacji o sumę zerową o uczniów i koncentruje się na zrównoważonym funkcjonowaniu usług zbiorowych, zapewniając dostępność edukacji i zapobiegając przymusowej migracji młodych rodzin.

Chociaż narzędzia sugerowane w tych dwóch studiach przypadków różnią się (cyfrowe i organizacyjne), logika polityki pozostaje ta sama: dostosowanie świadczenia usług do demograficznej rzeczywistości regionu. Te ustalenia bezpośrednio odnoszą się do celu spójności terytorialnej zagwarantowanej w traktatach UE, czyli zmniejszenia różnic między regionami oraz zapewnienia, że żadne terytorium nie zostanie strukturalnie niekorzystne. W miarę trwających dyskusji na temat kolejnych wieloletnich ram finansowych (MFF) oraz przyszłego projektowania instrumentów spójności, dowody regionalne i lokalizacyjne są kluczowe. Indeks FTS, unikalne narzędzie do mierzenia wolności pozostania i jej wymiarów na poziomie regionalnym, stanowi punkt wyjścia do dyskusji na temat potrzebnych rozwiązań.

Zdjęcie © HMay Chanikran/Adobe Stock