Ο τομέας της πληροφορικής στο επίκεντρο: Εξέλιξη του ψηφιακού εργατικού δυναμικού της ΕΕ

Οι ψηφιακές δεξιότητες καθίστανται εγκάρσια απαίτηση στα περισσότερα επαγγέλματα και τομείς και προϋπόθεση για την εργασία σε όλους σχεδόν τους ταχύτερα αναπτυσσόμενους τομείς έντασης γνώσης. Στην πρωτοπορία του ψηφιακού μετασχηματισμού μας βρίσκονται όσοι διαθέτουν προηγμένες δεξιότητες και προσόντα τεχνολογίας πληροφοριών (IT). Αυτά τα άτομα αναπτύσσουν λογισμικό, διαχειρίζονται την ασφάλεια του δικτύου και ερευνούν και αναπτύσσουν νέες λύσεις στην τεχνητή νοημοσύνη (AI), τον κβαντικό υπολογισμό και άλλες αναδυόμενες τεχνολογίες. Η ΕΕ-27 αυξάνει τις τάξεις της σε τέτοιους ειδικούς, αλλά όχι με την απαιτούμενη ταχύτητα. Κατά συνέπεια, η συμβολή των δραστηριοτήτων ΤΠ στην οικονομική ανάπτυξη στην ΕΕ-27 ήταν υποτονική σε σχέση με άλλες προηγμένες οικονομίες. Η παρούσα έκθεση εξετάζει τις προκλήσεις για το ψηφιακό εργατικό δυναμικό όσον αφορά την απασχόληση και την ποιότητα της εργασίας, οι οποίες πρέπει να αντιμετωπιστούν προκειμένου η ΕΕ των 27 να επιτύχει τους φιλόδοξους στόχους της για την ψηφιοποίηση.

Τεράστιες επενδύσεις δεσμεύονται για τον ψηφιακό μετασχηματισμό της ΕΕ. Υπάρχουν γενναιόδωρες επιδοτήσεις σε επίπεδο ΕΕ και σε εθνικό επίπεδο σε πληθώρα προγραμμάτων και πρωτοβουλιών, ιδίως σε τομείς υψηλής ειδίκευσης. Σημαντικές πρωτοβουλίες σε επίπεδο ΕΕ περιλαμβάνουν το δίκτυο ευρωπαϊκών κόμβων ψηφιακής καινοτομίας, την Ακαδημία Δεξιοτήτων Κυβερνοασφάλειας και την ανάπτυξη των γιγαντιαίων εργοστασίων τεχνητής νοημοσύνης της ΕΕ. Το πρόγραμμα πολιτικής 2030 για την ψηφιακή δεκαετία έχει καθορίσει το πλαίσιο πολιτικής για τις επενδύσεις αυτές.

Όσον αφορά την αγορά εργασίας, το πρόγραμμα αυτό έχει θέσει ως στόχο την απασχόληση 20 εκατομμυρίων ειδικών στις τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών (ΤΠΕ) —μια ομάδα που καλύπτει διάφορα επαγγέλματα που σχετίζονται με την πληροφορική— στην ΕΕ έως το 2030. Η απασχόληση στον τομέα της πληροφορικής αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς, αλλά αυτός ο πολύ φιλόδοξος στόχος είναι απίθανο να επιτευχθεί με τους τρέχοντες ρυθμούς ανάπτυξης. Ως εκ τούτου, η κινητοποίηση πρόσθετων πηγών προσφοράς ψηφιακών ταλέντων καθίσταται πιο επείγουσα. Αυτό ενισχύεται από τις μεταβαλλόμενες τεχνολογικές και γεωπολιτικές συνθήκες, ιδίως τις διευρυνόμενες δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης, τις αυξανόμενες απειλές για την ασφάλεια στον κυβερνοχώρο και τη σημασία της ανάπτυξης της ψηφιακής ανεξαρτησίας και «κυριαρχίας» της ΕΕ.

Οι απαιτήσεις δεξιοτήτων που σχετίζονται με αυτές τις προκλήσεις στρέφονται σε προσόντα υψηλότερου επιπέδου. Η απόκτηση αυτών των δεξιοτήτων απαιτεί πολυετή μετασχολική ακαδημαϊκή κατάρτιση, η οποία συμπληρώνεται από περαιτέρω εκπαίδευση και μάθηση στον χώρο εργασίας. Ο αγωγός αυτών των δεξιοτήτων είναι περιορισμένος.

Ο αριθμός των νέων που επιλέγουν να σπουδάσουν θετικές επιστήμες, τεχνολογία, μηχανική και μαθηματικά, αν και αυξάνεται, εξακολουθεί να μην είναι αρκετός, και ορισμένοι από αυτούς που ακολουθούν τέτοιες σπουδές προσελκύονται από υψηλότερες αμοιβές σε άλλους τομείς ή άλλες χώρες. Οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται στον τομέα των ΤΠΕ. Σύμφωνα με τις περισσότερες εκτιμήσεις, η αύξηση της ζήτησης για εργατικό δυναμικό στον τομέα της πληροφορικής, σε συνδυασμό με τις ραγδαίες τεχνολογικές αλλαγές, ξεπερνά την ικανότητα των εκπαιδευτικών μας συστημάτων να εφοδιάζουν επαρκή άτομα με τις απαιτούμενες δεξιότητες.

• Η απασχόληση στον τομέα της πληροφορικής αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς στην ΕΕ (με ετήσιο ρυθμό αύξησης 7–8 % σε σύγκριση με συνολικό ρυθμό αύξησης της απασχόλησης λίγο πάνω από 1 %), αλλά από μέτρια βάση. Οι ειδικοί ΤΠΕ αντιπροσώπευαν το 3 % της απασχόλησης στην ΕΕ-27 το 2011 και το 5 % το 2024. Υπάρχουν πολύ μεγάλες διαφορές στο ποσοστό των ειδικών ΤΠΕ στη συνολική απασχόληση μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ – που κυμαίνονται από 2,5 % στην Ελλάδα έως 8,6 % στη Σουηδία.

• Η αυξανόμενη ζήτηση σημαίνει εκτεταμένες ελλείψεις ειδικών ΤΠΕ. Το 2024, μεταξύ των επιχειρήσεων με κενές θέσεις εργασίας στον τομέα της ΤΠ, το 57 % ανέφερε δυσκολίες στην πλήρωση των θέσεων. Οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού είναι ιδιαίτερα έντονες για ανώτερους ρόλους και εξαιρετικά εξειδικευμένους ρόλους στον τομέα της κυβερνοασφάλειας, της τεχνητής νοημοσύνης / παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης και του υπολογιστικού νέφους.

• Τα συστήματα εκπαίδευσης και επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης δεν καταφέρνουν να ανταποκριθούν στην τρέχουσα και την προβλεπόμενη ζήτηση απασχόλησης στα περισσότερα κράτη μέλη, σύμφωνα με έρευνες εργοδοτών σε επίπεδο ΕΕ και στοιχεία εθνικών ανταποκριτών.

• Η μετανάστευση εργατικού δυναμικού από τρίτες χώρες έχει καταστεί πρωταρχικός και ολοένα και πιο σημαντικός παράγοντας για την ικανοποίηση της υψηλής ζήτησης των εργοδοτών για ειδικούς ΤΠΕ στην ΕΕ, υπερβαίνοντας τη συμβολή της κινητικότητας του εργατικού δυναμικού εντός της ΕΕ.

• Η ποιότητα της εργασίας και της απασχόλησης στον τομέα της πληροφορικής είναι υψηλότερη από τον μέσο όρο σε όλες σχεδόν τις διαστάσεις, ιδίως τις αποδοχές και τις δεξιότητες, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Έρευνας για τις Συνθήκες Εργασίας (EWCS).

• Το μεγάλο χάσμα μεταξύ των φύλων στην απασχόληση στον τομέα της πληροφορικής είναι επίμονο και μειώνεται με αργό ρυθμό. Λιγότεροι από ένας στους πέντε (19 %) ειδικούς ΤΠΕ στην ΕΕ-27 ήταν γυναίκες το 2024. Το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων στον ευρύτερο τομέα της πληροφόρησης και της επικοινωνίας ήταν μόλις κάτω από το 20 % το 2022, σε σύγκριση με 13 % για το εργατικό δυναμικό εν γένει.

• Παρατηρούνται επίσης έντονες αποκλίσεις ανά φύλο σε διάφορες διαστάσεις της ποιότητας της εργασίας. Οι γυναίκες ειδικοί στις ΤΠΕ είναι πολύ λιγότερο πιθανό να θεωρούν ότι αμείβονται δίκαια για την εργασία τους, έχουν μικρότερη πρόσβαση σε αμειβόμενη κατάρτιση, εκτίθενται σε υψηλότερα επίπεδα έντασης εργασίας και δυσμενείς κοινωνικές συμπεριφορές και έχουν μικρότερη επιρροή στον τρόπο οργάνωσης της εργασίας τους. Αποτελέσματα όπως αυτά μπορεί να αποθαρρύνουν τις γυναίκες από το να εισέλθουν στον τομέα.

• Ο στόχος της ψηφιακής δεκαετίας για απασχόληση 20 εκατομμυρίων ειδικών ΤΠΕ έως το 2030 είναι απίθανο να επιτευχθεί. Με τον σημερινό ρυθμό ανάπτυξης, η ΕΕ θα υπολείπεται κατά περίπου 5 εκατομμύρια εργαζόμενους.

• Η εξήγηση για τις ελλείψεις εργατικού δυναμικού και δεξιοτήτων στον τομέα της πληροφορικής βρίσκεται στην πλευρά της προσφοράς (δηλαδή στην εκπαίδευση, συμπεριλαμβανομένης της περαιτέρω και μεταπτυχιακής εκπαίδευσης, και στην κατάρτιση, συμπεριλαμβανομένης της κατάρτισης στον χώρο εργασίας) και δεν σχετίζεται με τις συνθήκες εργασίας ή απασχόλησης. Σύμφωνα με τα στοιχεία της EWCS, οι ειδικοί ΤΠΕ στην ΕΕ αναφέρουν καλύτερη από τον μέσο όρο ποιότητα εργασίας και απασχόλησης σε όλες τις διαστάσεις, αλλά κυρίως στις αμοιβές και τις δεξιότητες.

• Η περιοριστική μεταναστευτική πολιτική αλλού είναι πιθανό να έχει καταστήσει την Ευρώπη ελκυστικότερο τόπο για εμπειρογνώμονες από τρίτες χώρες, συμπεριλαμβανομένων των ειδικοτήτων ΤΠΕ με υψηλή παγκόσμια ζήτηση. Υπάρχουν ενδείξεις ότι αυτό μπορεί να συμβαίνει ήδη. Ταυτόχρονα, η περιορισμένη κινητικότητα των ειδικών ΤΠΕ εντός της ΕΕ δείχνει ότι υπάρχει δυνατότητα κινητοποίησης των υφιστάμενων εργαλείων της ΕΕ, όπως οι Ευρωπαϊκές Υπηρεσίες Απασχόλησης (EURES) και το Erasmus+, για την αντιμετώπιση των ελλείψεων δεξιοτήτων.

• Η γεφύρωση του χάσματος απασχόλησης μεταξύ των φύλων στον τομέα της πληροφορικής δεν είναι μόνο θέμα ισότητας αλλά και θέμα οικονομικής αναγκαιότητας. Σε ένα πλαίσιο ελλείψεων εργατικού δυναμικού, η αποτυχία προσέλκυσης γυναικών σημαίνει ότι η ΕΕ λειτουργεί με λιγότερο από τα τρία τέταρτα της δυνητικής δεξαμενής ταλέντων ειδικών ΤΠΕ. Περιορίζει επίσης την ποικιλομορφία των προοπτικών στη διαμόρφωση τεχνολογιών που επηρεάζουν όλο και περισσότερο όλες τις πτυχές της κοινωνίας, εντός και εκτός εργασίας.