Υπερεκπαίδευση και κακοπληρωμένοι: Το αίνιγμα της αντίθεσης στο χάσμα μεταξύ των φύλων στις αμοιβές και την εκπαίδευση

Το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων έχει μειωθεί τις τελευταίες δύο δεκαετίες, αλλά η αλλαγή ήταν σταδιακή, γεγονός που υποδηλώνει μια διαρθρωτική πρόκληση στην αγορά εργασίας, καθώς η υψηλότερη συμμετοχή των γυναικών δεν μεταφράστηκε σε ίση αμοιβή. Οι γυναίκες στην ΕΕ το 2023 κέρδιζαν κατά μέσο όρο 12 % λιγότερα ανά ώρα από τους άνδρες, με μεγαλύτερες μισθολογικές διαφορές όταν μετρώνται σε εβδομάδες, μήνες ή έτη λόγω διαφορών στα πρότυπα του χρόνου εργασίας. Ταυτόχρονα, παρατηρείται αυξανόμενο χάσμα μεταξύ των φύλων όσον αφορά το μορφωτικό επίπεδο. Αυτό το χάσμα πηγαίνει προς την αντίθετη κατεύθυνση. Οι νέες γυναίκες έχουν καλύτερες επιδόσεις από τους νέους άνδρες στα περισσότερα επίπεδα της επίσημης εκπαίδευσης. Η πλειονότητα των αποφοίτων σε κάθε κράτος μέλος της ΕΕ το 2024 ήταν γυναίκες. Δεδομένης της παραδοσιακά ισχυρής συσχέτισης μεταξύ του μορφωτικού επιπέδου και των επακόλουθων αποδοχών, τίθεται το ερώτημα: γιατί το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων συρρικνώνεται με σχετικά μέτριο ρυθμό, όταν οι νεότερες ομάδες γυναικών έχουν όλο και περισσότερα προσόντα από τους άνδρες ομολόγους τους; Αυτή η έκθεση περιγράφει τις πρόσφατες τάσεις στο μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων και στο χάσμα εκπαίδευσης μεταξύ των φύλων, παρουσιάζει ορισμένες από τις έρευνες που επιδιώκουν να εξηγήσουν αυτά τα κενά και εξετάζει τον ρόλο των διαφορών μεταξύ των φύλων στις επιλογές του τομέα σπουδών τρίτου επιπέδου που μπορεί να συμβάλλουν στη διατήρηση του μισθολογικού χάσματος.

Η αρχή της ίσης αμοιβής μεταξύ γυναικών και ανδρών για ίση εργασία κατοχυρώνεται στις Συνθήκες της ΕΕ από το 1957. Η γεφύρωση του χάσματος μεταξύ των φύλων στην αγορά εργασίας ήταν επίσης ένας από τους κύριους στόχους της στρατηγικής της ΕΕ για την ισότητα των φύλων 2020-2025, του χάρτη πορείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα δικαιώματα των γυναικών του 2025 και του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων. Η οδηγία του 2023 για τη μισθολογική διαφάνεια υποχρεώνει τους εργοδότες να χρησιμοποιούν αντικειμενικά και ουδέτερα ως προς το φύλο κριτήρια για τον καθορισμό των επιπέδων αμοιβής και της εξέλιξης της σταδιοδρομίας και απαιτεί από τις μεγαλύτερες εταιρείες να υποβάλλουν εκθέσεις σχετικά με το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων και να λαμβάνουν διορθωτικά μέτρα εάν το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων υπερβαίνει το 5 %. Η γεφύρωση του χάσματος μεταξύ των φύλων μπορεί να επιτευχθεί. Ακόμη και με ένα λιγότερο υποστηρικτικό πλαίσιο πολιτικής στην εκπαίδευση, το χάσμα μεταξύ των φύλων στο μορφωτικό επίπεδο έχει μειωθεί, κλείσει και στη συνέχεια αντιστραφεί τις τελευταίες τρεις δεκαετίες.

• Το μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων όσον αφορά τις μέσες ακαθάριστες ωριαίες αποδοχές σε επίπεδο ΕΕ μειώνεται σταδιακά — από 15 % το 2010 σε 12 % το 2023.

• Οι μισθολογικές διαφορές μεταξύ των φύλων είναι υψηλότερες στις καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας και μεταξύ εκείνων με υψηλότερα προσόντα. Οι άνδρες πτυχιούχοι στην ΕΕ κερδίζουν 22 % περισσότερα από τις γυναίκες συναδέλφους τους· το αντίστοιχο χάσμα για τους μη πτυχιούχους είναι 11 %.

• Από το 2010, το ποσοστό των γυναικών όσων αποφοιτούν από το πανεπιστήμιο έχει ξεπεράσει το μερίδιο των ανδρών και το χάσμα διευρύνεται. Υπάρχει τώρα μια διαφορά 11 ποσοστιαίων μονάδων στην ολοκλήρωση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης για άτομα ηλικίας 30 έως 34 ετών. Οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν το 54 % των 87 εκατομμυρίων αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην ΕΕ ηλικίας 15 έως 64 ετών.

• Οι αποδόσεις της αγοράς εργασίας για την εκπαίδευση είναι πολύ ασθενέστερες για τις γυναίκες από ό,τι για τους άνδρες. Οι μισθολογικές διαφορές μεταξύ των φύλων προσαρμοσμένες στην εκπαίδευση είναι μεγαλύτερες σε όλα σχεδόν τα κράτη μέλη από ό,τι οι μη προσαρμοσμένες διαφορές στις αμοιβές μεταξύ των φύλων, γεγονός που αντικατοπτρίζει τις ανώτερες εκπαιδευτικές επιδόσεις των γυναικών.

• Οι γυναίκες πτυχιούχοι είναι λιγότερο πιθανό να εφαρμόσουν τα προσόντα τους σε αμειβόμενη απασχόληση. Το 2023 υπήρχαν 4,7 εκατομμύρια άνεργες γυναίκες απόφοιτοι βασικής ηλικίας (25-54 ετών) στην ΕΕ-27, σε σύγκριση με 2,2 εκατομμύρια άνεργους άνδρες πτυχιούχους.

• Ένας παράγοντας που συμβάλλει στο μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων είναι ο επαγγελματικός διαχωρισμός – συγκεντρώσεις ανδρών και γυναικών σε συγκεκριμένες θέσεις εργασίας στην αγορά εργασίας, με μισθολογικές κυρώσεις για γυναικοκρατούμενες θέσεις εργασίας και υποτίμηση γυναικοκρατούμενων τομέων, όπως η φροντίδα και η πρόνοια.

• Πριν από τον επαγγελματικό διαχωρισμό έρχεται ο εκπαιδευτικός διαχωρισμός. Οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται (κατά 15 % έως 20 %) στους εκπαιδευτικούς τομείς που συνδέονται με υψηλότερα αμειβόμενα επαγγέλματα (π.χ. μηχανικός ή ΤΠΕ) και υπερεκπροσωπούνται (60 % έως 80 %) σε τομείς που συνδέονται με αποδοχές πτυχιούχων κάτω του μέσου όρου (π.χ. προσωπικές υπηρεσίες ή κοινωνική πρόνοια).

• Το γεγονός ότι οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν ένα αυξανόμενο μερίδιο απασχόλησης σε επαγγέλματα υψηλότερης ειδίκευσης και υψηλότερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας αποτελεί ένδειξη προόδου προς την ισότητα των φύλων. Η προειδοποίηση, ωστόσο, είναι ότι οι μισθολογικές διαφορές μεταξύ των φύλων είναι πιο έντονες σε θέσεις εργασίας υψηλής ειδίκευσης και καλά αμειβόμενες. Αναγκάζοντας τους εργοδότες να είναι σαφείς σχετικά με τις διαφορές μεταξύ των φύλων στις αμοιβές των επαγγελματιών ειδικότερα, και να λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα, η οδηγία της ΕΕ για τη μισθολογική διαφάνεια μπορεί να διαδραματίσει ρόλο στον μετριασμό αυτών των χασμάτων. Το ίδιο ισχύει και για την οδηγία για την ισόρροπη εκπροσώπηση των φύλων στα διοικητικά συμβούλια των εταιρειών, οι στόχοι της οποίας πρέπει να επιτευχθούν κατά τη διάρκεια του 2026.

• Ο επαγγελματικός διαχωρισμός – ένας από τους κύριους παράγοντες του μισθολογικού χάσματος – είναι η άλλη όψη του εκπαιδευτικού διαχωρισμού. Πολλές πρωτοβουλίες επιδιώκουν να αντιμετωπίσουν την υποεκπροσώπηση των γυναικών σε επαγγέλματα με υψηλότερες αποδοχές που σχετίζονται με την επιστήμη, την τεχνολογία, τη μηχανική και τα μαθηματικά. Τα συγκεντρωτικά στοιχεία – σχετικά με την εγγραφή στα σχετικά εκπαιδευτικά προγράμματα ή το επάγγελμα στην απασχόληση – δείχνουν ότι υπάρχουν ακόμη περιορισμένα στοιχεία επιτυχίας. Τα γυναικεία μερίδια μετατοπίζονται μόνο σταδιακά στην καλύτερη περίπτωση. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα πρέπει να αντιμετωπίσουν την προέλευση αυτών των ανισοτήτων στην πρώιμη εκπαίδευση αντί να περιμένουν να τις διορθώσουν σε μεταγενέστερες φάσεις.

• Η πολιτική απασχόλησης έχει επιτύχει την αύξηση των συνολικών ποσοστών απασχόλησης προς την επίτευξη των πρωταρχικών στόχων (ποσοστό απασχόλησης 78 % για τα άτομα ηλικίας 20 έως 64 ετών έως το 2030), κυρίως ως αποτέλεσμα του αυξανόμενου αριθμού των εργαζόμενων γυναικών. Σε ένα πλαίσιο σχετικά χαμηλής ανεργίας, η πολιτική θα μπορούσε να στοχεύσει στη σημαντική δεξαμενή άνεργων γυναικών πτυχιούχων για την αντιμετώπιση των ελλείψεων δεξιοτήτων σε τομείς όπως η υγεία και οι ΤΠΕ.