&w=3840&q=90)
Płaca minimalna we Włoszech
Ten profil opisuje, jak płace minimalne są regulowane i ustalane we Włoszech. Można ją czytać jako informacje wstępne do corocznego przeglądu Eurofound dotyczącego ustalania płacy minimalnej.
Włochy nie mają płacy minimalnej określonej przez prawo. Płace minimalne ustalane są na poziomie sektorowym na podstawie układów zbiorowych, a większość pracowników we Włoszech jest objęta układem zbiorowym, w którym ustalane są wynagrodzenia.
Sektorowe układy zbiorowe podpisane na poziomie krajowym, mimo dążeń do większej decentralizacji, nadal stanowią centralny poziom negocjacji zbiorowych, zwłaszcza w odniesieniu do stawek minimalnych.
Umowy międzykonfederalne (wyższy poziom negocjacji) częściowo rekompensują brak regulacji ustawowych, ustanawiając zasady i mechanizmy, których partnerzy społeczni muszą przestrzegać przy rozwijaniu stosunków przemysłowych i negocjacji zbiorowych. Jednak są one wiążące tylko dla stron sygnatariuszy.
Umowy na poziomie przedsiębiorstw i terytorialne (niższy poziom negocjacji) uzupełniają sektorowe negocjacje zbiorowe na poziomie lokalnym. W zdecydowanej większości przypadków nie regulują kwestii podstawowych minimum.
Według najnowszych autorytatywnych szacunków, liczba sektorowych układów zbiorowych we Włoszech przekracza 1000, z czego 62% – obejmujących około 45% pracowników – nie zostało odnowionych po upływie okresu ważności (CNEL, 2025). W niektórych sektorach rozprzestrzenianie się układów zbiorowych jest nadal i wyraźnie widoczne – na przykład tylko w sektorze handlu ponad 300 umów jest obecnie ważnych lub bardzo aktywnych. Ta sytuacja, oprócz potencjalnego przyczyniania się do spadkowego trendu poziomu płacy minimalnej, utrudnia posiadanie pełnego przeglądu sektorowych płac minimalnych.
26 września 2025 roku Parlament zatwierdził ustawę nr 144/2025, która przewiduje między innymi rozszerzenie minimalnych warunków ekonomicznych ustanowionych przez najpowszechniej stosowane układy zbiorowe na pracowników nieobjętych negocjacjami sektorowymi. W tym celu ustawa deleguje rząd do określenia, dla każdego sektora i kategorii pracowników, układów zbiorowych najszerzej stosowanych. Rząd jest zobowiązany do podjęcia tego poprzez przyjęcie dekretów legislacyjnych w ciągu sześciu miesięcy od wejścia w życie ustawy.
Jeśli chodzi o przepisy na poziomie konstytucyjnym dotyczące wynagrodzenia minimalnego, należy wymienić następujące kwestie:
Artykuł 36(1) Konstytucji Włoch stanowi, że pracownik ma prawo do wynagrodzenia proporcjonalnego do ilości i jakości jego pracy (zasada "proporcjonalności") i w każdym przypadku wystarczającego, by zapewnić sobie i swojej rodzinie wolne i godne życie ("zasada samowystarczalności").
Artykuł 39(1) Konstytucji, który uznaje wolność związków zawodowych (interpretowaną zarówno po stronie pracowników, jak i pracodawców).
Art. 39(2,3,4) Konstytucji, zgodnie z którym zarejestrowane związki zawodowe mogą zawierać układy zbiorowe o przymusowym skuteczności dla całej kategorii, do której się odnoszą. Jednak te konkretne przepisy nigdy nie zostały zastosowane. Rejestracja związków zawodowych pozostaje w rzeczywistości niewymagana, a obowiązkowa skuteczność układów zbiorowych dla całej kategorii pozostaje niestosowana.
Inne źródła:
CNEL (2025), XXVI Rapporto sul mercato del lavoro e sulla contrattazione collettivaPDFopens in new tab [XXVI Raport o rynku pracy i negocjacjach zbiorowych], Zgromadzenie z 23 kwietnia 2025.
Ustawa o upoważnieniu nr 144 z dnia 26 września 2025 r.opens in new tab
Najnowszy raport CNEL (Krajowa Rada Gospodarcza i Pracy) z 24 września 2025 roku przedstawia kompleksową analizę zakresu zakresu negocjacji zbiorowych we Włoszech, wskazując je na bliski 100%, co spełnia wymogi dyrektywy UE dotyczące 80%, zwalniającego Włochy z wprowadzenia dalszych środków wspierających dla negocjacji zbiorowych przewidzianych w art. 4(2) dyrektywy. Raport wspomina o trwających wysiłkach mających na celu wyeliminowanie luk danych w sektorze rolnym i krajowym – do tej pory pracodawcy działający w tych dwóch sektorach są zwolnieni z obowiązku sprawozdawczego w stosowanej umowie zbiorowej. Dodatkowe 4% pracowników jest zatrudnionych w sektorze publicznym, choć ich konkretne układy zbiorowe nie są ogłoszone. Badanie wskazuje, że tylko 1% pracowników sektora prywatnego, z wyłączeniem tych w rolnictwie i pracach domowych, ma nieznane objęcie umową. Ten niewielki odsetek przypisuje się opóźnieniom w aktualizacji nowych kodów w systemie Uniemens (administracyjny system obowiązkowego raportowania dla pracodawców) lub stosowaniu ogólnego kodeksu mimo stosowania konkretnej umowy zbiorowej.
Płace minimalne są przywilejem związków zawodowych i organizacji pracodawców. Zmiany stawek minimalnych zależą od woli, a zwłaszcza od mocy kontraktowej partnerów społecznych.
Na założeniu, że statystyki liczby członków opierają się na samodeklaracjach związków zawodowych, CGIL (Confederazione Italiana Generale del Lavoro) deklaruje największą liczbę członków, następnie CISL (Confederazione Italiana Sindacati Lavoratori) oraz UIL (Unione Italiana del Lavoro). Są to prawdopodobnie główne włoskie związki zawodowe, reprezentujące pracowników we wszystkich sektorach gospodarczych we Włoszech i prowadzące procesy negocjacji zbiorowych praktycznie we wszystkich branżach i sektorach. Ich wpływ społeczny, polityczny i związkowy jest większy niż u wszystkich innych organizacji związkowych, także pod względem zakotwiczenia terytorialnego oraz zdolności negocjacji z organizacjami pracodawców. Są konfederacjami sektorowych federacji związków zawodowych.
Krajobraz organizacji pracodawców jest bardzo rozdrobniony. Confindustria jest prawdopodobnie najbardziej reprezentatywna pod względem liczby członków, reprezentując udział firm zatrudniających największy odsetek włoskiej siły roboczej. Reprezentuje różne firmy, choć historycznie – skupiając się na dużych przedsiębiorstwach produkcyjnych. Inne bardzo duże organizacje zaangażowane w sektorowe negocjacje zbiorowe (a tym samym w ustalaniu płacy minimalnej) można klasyfikować według branż, sektorów i typów reprezentowanych firm (produkcja, szkolnictwo, rolnictwo lub transport; duże firmy lub MŚP; spółdzielnie; banki i instytucje kredytowe itd.)
Pełną listę związków zawodowych i organizacji pracodawców oraz dalsze informacje dotyczące ich sektorowego zakresu działania można znaleźć w artykule Eurofound, Reprezentatywność partnerów społecznych w europejskim dialogu międzybranżowym (s. 94-95).
Partnerzy towarzyscy muszą sięgać po dodatkowe rundy negocjacyjne o korektę płacy minimalnej. Odbywa się to co trzy lata w celu odnowienia zarówno części gospodarczej, jak i normatywnej układów zbiorowych (zgodnie z porozumieniem międzykonfederalnym z 15 kwietnia 2009 roku). Jednak większość umów sektorowych przewiduje klauzulę umożliwiającą nadmierną aktywność tych przepisów w przypadku opóźnionego przedłużenia. Minimalne stawki płac są zatem wiążące – mimo że nie podlegają podwyżkom – w przypadku opóźnień w odnowieniu.
W odniesieniu do odnawiania układów zbiorowych, niedawna ustawa nr 144/2025 przewiduje wprowadzenie mechanizmów wspierających terminowe odnawianie układów zbiorowych, zgodnie z terminami ustalonymi przez partnerów społecznych. W przypadku opóźnienia lub nieudanego przedłużenia oczekuje się, że Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej zainterweniuje, aby określić odpowiednie środki związane z płacami.
We Włoszech istnieją konkretne sprawy dotyczące płac oparte na kilku typach pracowników. Na przykład wynagrodzenie za staż różni się według rodzaju stażu i regionu. Staże programowe, powiązane z programami edukacyjnymi, mogą nie gwarantować wynagrodzenia, w zależności od przepisów regionalnych. Natomiast staże pozalekcyjne, które mają na celu rozwój zawodowy świeżo upieczonych absolwentów, bezrobotnych, osób z niepełnosprawnościami i innych grup z trudniejszymi grupami, wymagają obowiązkowego minimalnego wynagrodzenia (formalnie "dodatku"), którego wysokość jest określana przez przepisy regionalne. Zgodnie z wytycznymi ustalone na mocy porozumienia między rządem krajowym a regionami (w ramach tzw. "Konferencji Państwowo-Regionalnej") w 2013 roku (i zaktualizowanych w 2017 roku), ten limit nie może być ustalany poniżej 300 € miesięcznie przez każdy region lub prowincję autonomiczną. W zależności od regionu, przyznane świadczenie waha się od 300 do 800 euro brutto miesięcznie.
Innym przypadkiem, gdy płaca minimalna może się różnić, jest umowa na praktykę. Praktyki zawodowe we Włoszech są skierowane do szkolenia i zatrudnienia młodzieży, obejmując trzy kategorie dla osób w wieku od 15 do 29 lat. Należą do nich kwalifikacje w środowisku pracy, kształcenie zawodowe w zawodzie oraz możliwości szkolnictwa wyższego i badawczego. Firmy zatrudniające praktykantów korzystają z przywilejów płacowych i składkowych, takich jak niższe poziomy wynagrodzenia w porównaniu z układami zbiorowymi (możliwość klasyfikowania pracownika na poziomie do 2 poziomów poniżej poziomu, do którego ma prawo zgodnie z odpowiednią krajową umową zbiorową) lub procentowe wynagrodzenie związane z latami pracy, wraz z korzystniejszym traktowaniem składek. Wynagrodzenia praktykantów są zazwyczaj ustalane przez sektorowe układy zbiorowe, jednak istnieje ogólna regulacja ustawowa, która obecnie jest zajęta art. 41-47, Ustawy 81/2015.
Wreszcie, dla pracowników nieobjętych negocjacjami zbiorowymi, wynagrodzenia mogą być swobodnie negocjowane przez zainteresowane strony, jednak muszą one przestrzegać konstytucyjnej zasady adekwatności i proporcjonalności, zapewniając pracownikowi i jego rodzinie godny standard życia (artykuł 36(1)). W przypadku sporów o płace, pracownicy mogą wystąpić o interwencję sądową. Sądy pracy, w braku przepisów ustawowych regulujących tę kwestię, – zgodnie ze skonsolidowaną jurysprudencją – stosowały podstawową płacę przewidzianą w odpowiednim sektorowym układzie zbiorowym podpisanym przez "stosunkowo najbardziej reprezentatywne organizacje związkowe na poziomie krajowym" jako parametr oceny zgodności wynagrodzenia z zasadami zapisanymi w Konstytucji.
Debata o płacy minimalnej rozwinęła się we Włoszech wraz z propozycją dwóch koncepcji: Minimalnego Traktowania Ekonomicznego (Trattamento Economico Minimo, TEM) oraz Kompleksowego Traktowania Ekonomicznego (Trattamento Economico Complessivo, TEC). Stanowią one część szerszej reformy modelu stosunków przemysłowych, mającej na celu modernizację ram negocjacji zbiorowych oraz wzmocnienie umów zbiorowych. Koncepcje TEM i TEC zostały sformalizowane przez partnerów społecznych (Confindustria, CGIL, CISL, UIL) na mocy Porozumienia Międzyfederalnego w dniu 28 lutego 2018 roku.
TEM to podstawowy poziom wynagrodzenia, który należy zdefiniować w krajowych układach zbiorowych według sektorów. TEC składa się z TEM oraz wszystkich innych ekonomicznych rozwiązań przewidzianych w krajowym układzie zbiorowym wspólnym dla wszystkich pracowników w sektorze.
Ogólnie rzecz biorąc, można argumentować – mimo braku jasnej definicji wśród ekspertów – że podstawowa płaca minimalna we Włoszech, regulowana przez układy zbiorowe, składa się z następujących elementów:
'Paga Base': Podstawowa stawka, związana z poziomem klasyfikacji zawodowej pracownika przewidzianym w układzie zbiorowym.
"indennità di contingenza": Ten element wynagrodzenia został wprowadzony, aby utrzymać wynagrodzenia na bieżąco z wysoką inflacją charakteryzującą włoską gospodarkę aż do lat 80. Od 1992 roku partnerzy społeczni i rząd, na mocy porozumienia, zdecydowali się zakończyć taki mechanizm aktualizacji: obowiązująca wówczas kwota jest wypłacana do dziś, nie wznosząc się dalej.
'Elemento Distinto della Retribuzione': o wartości 10,33 €, wprowadzony w tym samym 1992 roku i za tym samym porozumieniem jako rekompensata za zniesienie mechanizmu aktualizacji wspomnianego 'Indennità di Contingenza'. Kwota 10,33 € jest wypłacana do dziś, nie wznosząc się dalej.
Te trzy pierwsze elementy, w zależności od układu zbiorowego, są do dziś przyznawane osobno lub połączone w ramach kompleksowej stawki podstawowej.
'scatti di anzianità', czyli dodatek na staż zgodnie z każdą umową zbiorową.
"Altri elementi" (inne elementy płacowe, które mogą być przewidziane przez każdą umowę zbiorową i obejmować całą kategorię pracowników) nie definiują płacy minimalnej.
Krajowe sektorowe układy zbiorowe definiują elementy, które razem tworzą TEM i TEC.
CNEL (Narodowa Rada Gospodarcza i Pracy) publikuje kompleksowy i szczegółowy coroczny raport zatytułowany "Raport o rynku pracy i negocjacjach zbiorowych". Obejmuje wszystkie dziedziny związane z rynkiem pracy, dostarczając autorytatywnych, aktualnych informacji o zatrudnieniu i bezrobociu (z sekcjami dotyczącymi konkretnych kategorii, takich jak młodzi pracownicy, kobiety czy imigranci), aktywnych polityk rynku pracy, czynników endogennych i zewnętrznych wpływających na rynek pracy, sektorowych negocjacji zbiorowych, lokalnych negocjacji zbiorowych, rozwoju legislacyjnego oraz środków zabezpieczenia społecznego.
Krajowy rejestr układów zbiorowych, realizowany w formie bazy danych, dostarcza publicznie dostępnej dokumentacji dotyczącej sektorowych negocjacji zbiorowych. Partnerzy społeczni udostępniają pełne treści układów zbiorowych, a dane o sygnatariuszach, okresie ważności i sektorze są dostarczane przez bazę danych. Każdemu sektorowemu układowi zbiorowemu przypisany jest kod ułatwiający badania.
Innym użytecznym publicznie dostępnym narzędziem są dane administracyjne dotyczące zakresu ubezpieczenia oparte na obowiązkowych deklaracjach dokonywanych przez pracodawców w ramach systemu Uniemens, dostępne na oficjalnej stronie CNEL. Jest aktualizowany co roku. Głównym ograniczeniem jest brak danych dotyczących pracowników sektora publicznego oraz pracowników rolnych i domowych (do tej pory pracodawcy działający w tych dwóch sektorach są zwolnieni z obowiązku raportowania w stosowanej umowie zbiorowej).
Dyskurs akademicki wokół płacy minimalnej był w ostatnich latach niezwykle żywy, po rozwoju propozycji interesu publicznego i politycznych dotyczących wprowadzenia ustawowej płacy minimalnej. Liczba publikacji na ten temat jest ogromna, co uniemożliwia ich pełne wymienienie. Warto wspomnieć, wśród całej najnowszej literatury, obszerną publikację z 2023 roku, obejmującą zbiór artykułów autorstwa czołowych postaci środowiska akademickiego, ekspertów oraz przedstawicieli głównych partnerów społecznych. Te wkłady wynikły z konferencji odbywającej się na Uniwersytecie w w lutym 2023 roku. Jest publicznie dostępny i całkowicie poświęcony kwestii płac minimalnych.
Albi, P. [redaktor], (2023), Salario minimo e salario giustoPDFopens in new tab, Collana del Dipartimento di Giurisprudenza dell'Università di Pisa, G. Giappichelli Editore.
Spośród publicznie i ogólnodostępnych czasopism, które w ostatnich latach były najbardziej aktywne w publikowaniu artykułów dotyczących płacy minimalnej, należy wymienić następujące:
Rivista Sintesi, stworzoneopens in new tab i dystrybuowane w wersji online przez Radę Prowincjonalną Zakonu Konsultantów Pracy Mediolanu oraz przez biuro prowincjonalne Mediolanu Krajowego Stowarzyszenia Konsultantów ds. Pracy.
Wreszcie, Association for International and Comparative Studies on Labor Law and Industrial Relations (ADAPT) stanowi odpowiednie forum dla kwestii związanych z płacą minimalną (oraz kilka innych tematów z zakresu stosunków przemysłowych i prawa pracy). Dostarczone materiały, artykuły i publikacje są publicznie dostępne.
