Przełamywanie cyklu: Czy poprawa jakości zatrudnienia może rozwiązać niedobory siły roboczej w UE?

Niedobory siły roboczej są powszechnym zjawiskiem w UE i dotykają wiele zawodów. Te niedobory mają poważne konsekwencje. Jeśli firmy i organizacje nie są w stanie obsadzić wakatów, ma to konsekwencje dla wzrostu i może utrudniać innowacje. Jakość świadczonych usług cierpi, jeśli nie ma wystarczającej liczby pracowników. To może być początek błędnego koła: intensywność pracy rośnie wśród obecnej siły roboczej, co zwiększa prawdopodobieństwo stresu i wypalenia oraz prowadzi do nieobecności i odejść, które pogarszają sytuację.

Najnowsza edycja corocznego raportu EURES dotyczącego niedoborów i nadwyżek siłyopens in new tab roboczej, opublikowana przez Europejski Urząd Pracy (ELA) w czerwcu, stwierdza, że niedobory siły roboczej pozostają powszechne. Raport ten analizuje 436 zawodów i stwierdza, że w niemal wszystkich z nich (97%) co najmniej jeden kraj spośród 31 krajów tworzących sieć EURES (27 państw członkowskich UE, Islandia, Liechtenstein, Norwegia i Szwajcaria) zgłosił niedobór w 2025 roku.

Najbardziej dotknięte są Włochy, gdzie pracowników nie ma w około 60% zawodów. Holandia, Bułgaria, Belgia i Rumunia również doświadczają poważnych problemów (Rysunek 1).

Patrząc na szersze grupy zawodowe, niedobory siły roboczej najczęściej obserwują pracownicy rzemieślnicy i pokrewni. Należą do nich hydraulicy, elektrycy i spawacze. Negatywnie dotknięci są także operatorzy i monterzy zakładów i maszyn, podobnie jak pracownicy służby zdrowia. Do tej ostatniej grupy należą pielęgniarki, fizjoterapeuci i ratownicy medyczni.

Pokazuje to, że zarówno stanowiska wysoko wykwalifikowane, jak i techniczne są poszukiwane. Na przykład większość zawodów zajmowanych przez pracowników rzemieślniczych i pokrewnych wymaga od początku długiego kształcenia zawodowego oraz regularnych aktualizacji umiejętności wraz ze zmianami technologicznymi. Wiele z tych zawodów jest niezbędnych dla zielonej transformacji.

Niektóre zawody doświadczają niedoborów strukturalnych, które utrzymują się z czasem i są konsekwentnie zgłaszane przez dużą liczbę państw członkowskich. Warto zauważyć, że spawacze i przecinacze ognia pozostają wysoko na liście od kilku lat. To samo dotyczy pielęgniarek, specjalistów medycznych, hydraulików, monterów rur oraz kierowców ciężarówek i ciężarówek.

Badania przeprowadzone przez Eurofound i ELA potwierdzają potrzebę zintegrowanej odpowiedzi na niedobory siły roboczej. Aktywacja niedostatecznie wykorzystywanej siły roboczej oraz lepsze dopasowanie podaży i popytu to dwa z rekomendowanych środków w raporcie EURES oraz w analizie Eurofound dotyczących działań mających na celu zwalczanie niedoborów pracowników. Raport EURES odnosi się konkretnie do roli mobilności pracowników. Chociaż może pomóc w krótkim okresie łagodzić niedobory i nierównowagę zatrudnienia, mobilność i dopasowywanie ponadnarodowe nie są cudownym rozwiązaniem. Jednak, jak pokazuje interaktywny dashboardopens in new tab ELA , dla niemal każdego zawodu doświadczającego niedoboru przynajmniej jeden inny kraj zidentyfikował to samo stanowisko jako nadwyżkowe. Sugeruje to, że nierównowagę można potencjalnie rozwiązać poprzez mobilność pracowników między państwami członkowskimi UE.

Trzecim elementem zintegrowanej odpowiedzi jest uczynienie miejsc pracy bardziej atrakcyjnymi poprzez poprawę jakości zatrudnienia. Biorąc jako punkt wyjścia ramy Eurofound dotyczące jakości pracy i wykorzystując dane z Europejskiego Badania Warunków Pracy (EWCS) 2024, można przeanalizować wymiary jakości zatrudnienia, których brakuje w zawodach niedoborowych wskazanych w raporcie EURES.

Raport EURES definiuje "zawody o szerokim niedoborze" jako zawody z niedoborem siły roboczej, które zostały zidentyfikowane przez krajowe biura koordynacyjne EURES w co najmniej 15 z 31 krajów sieci UERES. Podczas gdy raport EURES wyróżnia ponad 400 zawodów (używając Międzynarodowych Standardowych Klasyfikacji Zawodów (ISCO) na poziomie 4), zostały one pogrupowane w nieco większe kategorie (ISCO-3) w celu analizy jakości zatrudnienia.

Tabela 1 pokazuje, że zawody powszechnie ograniczone są zróżnicowane i charakteryzują się mieszanymi profilami jakości zatrudnienia. Większość zawodów osiąga wyniki powyżej średniej w niektórych wymiarach, ale poniżej średniej w innych. Wyjątkami są z jednej strony "inni pracownicy służby zdrowia" i "inżynierowie elektrotechnologii" jako jedyne zawody, które osiągają wyniki powyżej średniej UE we wszystkich aspektach jakości pracy. Na drugim końcu spektrum są "pracownicy opieki osobistej" z wynikami znacznie poniżej średniej we wszystkich aspektach poza jednym.

Tabela 1 pokazuje, że najczęstszą zgłaszaną wadą jakości zatrudnienia jest wymagające środowisko fizyczne. W liczbach bezwzględnych 12 z 15 zawodów o niedoborze wykazuje wyniki poniżej średniej w tym wymiarze dla wszystkich pracowników, przy czym 10 z nich wykazuje statystycznie istotne wyniki poniżej średniej (liczby pogrubione). Jakość czasu pracy poniżej średniej jest zgłaszana w 10 z 15 zawodów, z czego 6 jest statystycznie istotnych.

Jakość środowiska fizycznego jest niższa niż średnia europejska w większości zawodów doświadczających powszechnych niedoborów. Oznacza to, że pracownicy w tych zawodach zgłaszają wyższe narażenie na ryzyko fizyczne i bardziej wymagające warunki fizyczne. Zwiększa to ryzyko chorób mięśniowo-szkieletowych i wypadków w pracy. Chociaż w niektórych zadaniach silny wymiar fizyczny jest nieunikniony, istnieją sprawdzone sposoby poprawy zdrowia i bezpieczeństwa w tych zawodach: zmiany fizyczne w miejscu pracy, środki organizacyjne mające na celu ograniczenie skumulowanego narażenia, przerwy na odpoczynek, szkolenia, bezpieczne procedury pracy oraz stosowanie środków ochrony osobistej dostosowanej do płci i typu sylwetki danej osoby.

Jakość czasu pracy obejmuje więcej niż długie godziny. Obejmuje krótkie godziny pracy, które nie są zgodne z preferencjami osoby pracującej, pracę nocną, weekendową, zmianową, kontrolę nad układem czasu pracy oraz przewidywalność i elastyczność godzin pracy. Chociaż może być trudno wyeliminować pracę nocną lub zmianową, gdy oczekuje się całodobowego zakresu, zasoby czasu pracy, takie jak przewidywalne godziny pracy, elastyczność, kontrola nad układem czasu pracy oraz ograniczenie długich godzin pracy mogą wspierać poprawę jakości i atrakcyjności tych zawodów.

Chociaż problemy związane z otoczeniem fizycznym i jakością czasu pracy są powszechne w wielu zawodach niedoborowych, czasem łączą się z wyzwaniami w innych wymiarach. Prowadzi to do zawodów z wieloma wadami jakości pracy. Pracownicy opieki osobistej w usługach i kucharzach doświadczają największej liczby wad jakości pracy (pięć). Wspólne dla tych zawodów są wyzwania środowiskowe fizyczne, niższa jakość czasu pracy oraz wysoki poziom intensywności pracy.

W Tabeli 2 każde stanowisko jest klasyfikowane według liczby wymiarów jakości pracy, w których pozostają w tyle. Ogólnie rzecz biorąc, wszystkie poza jednym zawodem o powszechnych niedoborach doświadczają jednej lub więcej znaczących wad jakości pracy.

Intensywność pracy mierzy rytm wykonywania pracy w czasie pracy. Intensywność pracy można zmniejszyć poprzez przeprojektowanie obciążenia pracą; poprawę alokacji zadań i przepływu pracy; zarządzanie terminami i priorytetami; oraz zapewnienie odpowiedniego obsadzenia personelu. Ryzyko wysokiej intensywności pracy w zawodach doświadczających niedoborów siły roboczej rośnie: im większa liczba niedoborów, tym wyższa intensywność pracy pozostałych pracowników. Wysoka intensywność pracy doświadczana przez pielęgniarki i położnictwo oraz pracowników opieki osobistej w służbach zdrowia wspiera twierdzenia o większych inwestycjach w sektor zdrowia.

Narażenie na niską jakość pracy w trzech wymiarach – jakości czasu pracy, środowisku fizycznego i intensywności pracy – może zwiększać negatywny wpływ na zdrowie. Długie i wymagające godziny pracy oraz intensywna praca mogą prowadzić do zmęczenia i zwiększać prawdopodobieństwo urazów fizycznych i problemów zdrowotnych. Fizycznie wymagające zadania, które są bardzo powtarzalne i wykonywane bardzo często, zwiększają ryzyko urazów i pogorszenia stanu zdrowia pracownika. Czasami stosuje się skróty, aby przyspieszyć zadanie, które również mogą zwiększać ryzyko zdrowotne. Na przykład, ponieważ urządzenia wspomagające obsługę pacjentów wymagają czasu na montaż, mogą zostać zastąpione ręczną obsługą z powodu presji czasu.

Pracownicy opieki osobistej również zgłaszają słabe perspektywy. Istnieje wiele sposobów na poprawę perspektyw: oferowanie warunków zatrudnienia z większą ochroną; tworzenie ścieżek kariery; angażowanie pracowników w decyzje dotyczące zmian; oraz postrzeganie ulepszeń jako inwestycji, a nie kosztów. W zawodach doświadczających niedoborów siły roboczej poprawa perspektyw jest miarą, która może służyć zatrzymaniu pracowników i poprawie atrakcyjności pracy. Złe perspektywy wypierają pracowników, a warunki dla tych, którzy zostają, pogorszają się w wyniku powstania wakatów.

Wynik indeksu umiejętności i dyskrecji jest poniżej średniej dla czterech grup zawodów. Ten wymiar jakości pracy odnosi się do potrzeby pracowników do wykorzystywania i rozwijania swoich umiejętności w pracy oraz rozwoju poprzez doświadczenie zawodowe. Można wdrożyć wiele działań mających na celu poprawę umiejętności i dyskrecji, takich jak łączenie mniej doświadczonych pracowników z wykwalifikowanymi współpracownikami oraz włączanie nauki do codziennych zadań; zapewnienie, że mniej wykwalifikowani i pracownicy na część etatu, którzy często zgłaszają ograniczony dostęp do szkoleń, mają możliwości szkoleń; lepsze dopasowanie szkoleń do własnych celów zawodowych; oraz zapewnienie pracownikom większej kontroli nad organizacją i realizacją zadań. Tam, gdzie konieczna jest standaryzacja, należy zachować jak największą autonomię, a wszyscy pracownicy powinni uczestniczyć w przeprojektowaniu procesów, harmonogramowaniu i zmianach w miejscu pracy.

Co ciekawe, poniżej średniej wynik w indeksie zarobków , który obejmuje poziom i przewidywalność zarobków oraz sprawiedliwość wynagrodzenia, jest najmniej zgłaszany. Tylko dwie grupy zawodów niedoborowych – kucharze i pracownicy opieki osobistej – osiągają poniżej średniej wynik zarobków wszystkich pracowników.

Analiza jakości zatrudnienia w zawodach o powszechnym niedoborze pokazuje, że trudne warunki fizyczne i niska jakość czasu pracy są problemem w wielu z nich. Kolejnym spostrzeżeniem jest to, że te zawody często doświadczają wielu wad jakości pracy, co ogranicza ich atrakcyjność. Pozytywną wiadomością jest to, że wielowymiarowość jakości pracy oznacza również, że istnieje wiele i konkretnych sposobów działania, które mogą poprawić różne aspekty jakości pracy w zawodach doświadczających utrzymujących się niedoborów siły roboczej. Może to pomóc priorytetyzować działania polityczne i wspierać praktyki firmowe.