Nisko płatne prace: Trendy zatrudnienia i wpływ polityki płacy minimalnej

Niniejszy raport analizuje trendy zatrudnienia w nisko płatnych miejscach pracy oraz to, czy polityka płacy minimalnej wpłynęła na struktury zatrudnienia państw członkowskich UE w latach 2001–2024. Podczas gdy większość istniejących badań koncentruje się na lokalnych skutkach podwyżek płacy minimalnej na poziom zatrudnienia, raport przyjmuje szerszą perspektywę, analizując, jak takie polityki mogą wpływać na rozkład zatrudnienia między sektorami i zawodami. Podstawową jednostką obserwacji użytą w analizie jest stanowisko (zdefiniowane jako połączenie zawodu i sektora), co pozwala na uchwycenie całej struktury zatrudnienia.

Polityka płacy minimalnej zyskała na znaczeniu w całej Europie, szczególnie od połowy lat 2010. Po okresie umiarkowania płac po globalnym kryzysie finansowym w 2008 roku wiele państw członkowskich wprowadziło znaczące podwyżki płac minimalnych. Na poziomie UE ta zmiana doprowadziła do przyjęcia dyrektywy o płacy minimalnej w 2022 roku; dyrektywa ta zapewnia ramy do ustalania odpowiednich minimalnych poziomów płac i szerszego zakresu negocjacji zbiorowych.

Jednocześnie rynki pracy przeszły znaczące zmiany strukturalne napędzane przez szereg czynników, w tym postęp technologiczny, globalizację, zmiany demograficzne i reformy instytucjonalne. Dowody empiryczne sugerują, że łączne efekty tych sił doprowadziły do ogólnego zwiększenia zatrudnienia w wielu państwach członkowskich, a także do mniejszej liczby przypadków polaryzacji w określonych okresach i państwach członkowskich.

Polityka płacy minimalnej działa w tym szerszym kontekście i może oddziaływać na te strukturalne czynniki, potencjalnie wpływając nie tylko na poziom płac, ale także na skład zatrudnienia poprzez różne kanały, takie jak zachęcanie do przesuwania siły roboczej do bardziej produktywnych firm i sektorów oraz wzmacnianie zachęt dla firm do inwestowania w innowacje i umiejętności.

• Nisko płatne miejsca pracy w Europie są silnie skoncentrowane w ograniczonej liczbie sektorów i zawodów. Wśród sektorów najwięcej słabo płatnych miejsc pracy występuje w usługach, szczególnie w zakwaterowaniu i gastronomii, usługach administracyjnych i wsparciu, handlu hurtowym i detalicznym oraz w pracy zdrowotnej i socjalnej. W tych sektorach nisko płatne prace są szczególnie powszechne w zawodach o niskich kwalifikacjach, takich jak sprzątacze i pomocnicy, robotnicy, pracownicy usług osobistych, asystenci przygotowywania jedzenia oraz sprzedawcy.

• Osiem największych nisko płatnych miejsc pracy (pod względem całkowitego zatrudnienia) zostało wybranych do tego badania jako reprezentatywne dla nisko płatnego segmentu rynku pracy: pracownicy sprzedaży detalicznej, pracownicy opieki zdrowotnej i społecznej, pracownicy usług osobistych w hotelarstwie, pracownicy produkcji, sprzątacze usług biznesowych, pracownicy handlu detalicznego, pracownicy usług osobistych oraz asystenci przygotowujących posiłki w branży hotelarskiej. Średnio we wszystkich państwach członkowskich, między 2011 a 2024 rokiem, te osiem miejsc pracy wzrosło w ujęciu bezwzględnym (o 11,6% w zatrudnieniu i 7,6% w przepracowanych godzinach), jednak ich udział w całkowitym zatrudnieniu i godzinach pracy spadł (odpowiednio − 2,5% i − 5,2%), co wskazuje na wolniejszy wzrost niż lepiej płatne miejsca pracy ogólnie.

• Trendy znacznie różnią się w zależności od miejsc pracy. Liczba pracowników sprzedaży detalicznej i pracowników produkcyjnych spadła w większości państw członkowskich i okresów, podczas gdy w innych zawodach, szczególnie w sektorze zdrowia i opieki społecznej oraz asystentach przygotowujących jedzenie w hotelarstwie, liczba wzrosła. Ogólny spadek udziału zatrudnienia w latach 2011–2024 był w dużej mierze spowodowany spadkiem zatrudnienia pracowników sprzedaży detalicznej, który był stały i szeroko zakrojony w czasie, oraz zatrudnieniem pracowników usług osobistych w branży hotelarskiej, co było bardziej nagłym spadkiem w związku ze zmianami strukturalnymi związanymi z pandemią COVID-19.

• Patrząc na całą strukturę zatrudnienia, ogólny wzorzec między 2001 a 2024 rokiem wskazuje na wzrost zatrudnienia, z silnym wzrostem dobrze płatnych miejsc pracy. Największe straty miały miejsce na stanowiskach średnio płatnych, a nie nisko płatnych, co wskazuje na wypustenie średnich miejsc pracy (co oznacza polaryzację) wraz z podnoszeniem kwalifikacji.

• Zmiany w strukturze zatrudnienia znacznie różnią się między państwami członkowskimi i na przestrzeni czasu, mimo powszechnych szybkich podwyżek płac minimalnych, co wskazuje, że te ostatnie są tylko jednym z kilku czynników. W szczególności zatrudnienie na nisko płatnych stanowiskach wydaje się być ściśle powiązane z cyklami gospodarczymi, z gwałtownymi spadkami podczas Wielkiej Recesji (2008–2010) i po pandemii COVID-19, podczas gdy wysoko płatne miejsca pracy są zazwyczaj bardziej odporne.

• Analiza ekonometryczna dostarcza dowodów na podniesienie struktury zatrudnienia, związane ze wzrostem krajowych płac minimalnych. Roczny wzrost realnej płacy minimalnej o 1% wiąże się ze spadkiem udziału zatrudnienia w kwintylu najniższych prac i płac o około 0,1% (najniżej płatne stanowiska, które stanowią 20% zatrudnienia) oraz wzrostem udziału zatrudnienia w miejscach pracy w najwyższym kwintylu (najlepiej płatne stanowiska, które stanowią 20% zatrudnienia) o około 0,06%.

• Chociaż nierówności płacowe i częstość nisko płatnej pracy ogólnie spadły w UE w tym okresie, analiza nie wskazuje systematycznego związku ze zmianami płacy minimalnej. Jednak podwyżki płacy minimalnej wiążą się ze zmniejszeniem nierówności płac na dolnym końcu rozkładu płac.

• Koncentracja nisko płatnych miejsc pracy w ograniczonym zakresie sektorów i zawodów podkreśla potencjał ukierunkowanych interwencji politycznych w tych obszarach, które mogą dotrzeć do dużej części nisko opłacanej siły roboczej.

• Ocena polityki płacy minimalnej powinna wykraczać poza zagregowane skutki zatrudnienia i uwzględniać zmiany w składzie zatrudnienia, w tym zmiany w segmentach płac, sektorach, zawodach i typach umów, a także wpływ na liczbę pracowników i przepracowane godziny.

• Nisko płatne miejsca pracy są szczególnie podatne na wstrząsy gospodarcze, a zmiany strukturalne wywołane pandemią COVID-19 przyczyniły się do trwałego spadku udziału zatrudnienia w niektórych nisko płatnych miejscach. Polityka płacy minimalnej powinna być zatem uzupełniana szerszymi środkami przeciwdziałającymi w celu utrzymania zatrudnienia i dochodów podczas spowolnień oraz politykami strukturalnymi wspierającymi przejścia z malejących nisko płatnych miejsc pracy w fazach zmian strukturalnych.

• Polityka płacy minimalnej nie działa w próżni: jej skutki zatrudnienia są pośredniczone przez szerszy kontekst ekonomiczny i strukturalny, w tym cykl makroekonomiczny, trendy społeczno-demograficzne, ekspozycję na handel i zmiany technologiczne, instytucje rynku pracy, skład sektorowy oraz możliwości wzrostu produktywności. Projektowanie polityki powinno zatem kalibrować zarówno poziom, jak i tempo wzrostu do podstawowych warunków sektorowych i rynku pracy, wykorzystując wskaźniki uwzględniające narażenie na zmiany płacy minimalnej w różnych zawodach, sektorach, regionach i innych istotnych wymiarach.

• Płace minimalne są skutecznym narzędziem do ograniczania dolnego końca rozkładu płac, podczas gdy ich wpływ na szersze wskaźniki nierówności są słabsze i bardziej specyficzne dla kraju. Oczekiwania co do tego, co polityka płacy minimalnej może zapewnić, powinny być odpowiednio dostosowane, a instrumenty uzupełniające – takie jak podatki, transfery i negocjacje zbiorowe – pozostają niezbędne dla realizacji szerszych celów dystrybucyjnych.

• Polityki uzupełniające mogą pomóc firmom i pracownikom dostosować się do wyższych minimalnych płac. Inwestycje zwiększające produktywność w umiejętności, technologię i organizację pracy mogą pomóc firmom poradzić sobie z wyższymi minimalnymi stawkami płac bez obniżania zatrudnienia, podczas gdy aktywne polityki rynku pracy mogą wspierać pracowników w przejściu z malejących nisko płatnych miejsc pracy do lepiej płatnych.