Jeden na 11 pracowników UE zmuszony jest do przyjęcia pracy tymczasowej lub niepełnoetatowej

Niestandardowe zatrudnienie – czyli praca tymczasowa (lub na czas określony) i na część etatu – zwykle omawiane jest w kategoriach elastyczności: krótsze godziny pracy dla rodziców lub umowy na czas określony, które dają młodym ludziom pierwszy krok do pracy. Choć część z tego jest dokładnie taka, znaczna część jest akceptowana przez pracowników, ponieważ nie ma alternatyw. Dla tych pracowników elastyczność nie jest czymś, co wybrali, lecz przeszkodą; są w przymusowym, niestandardowym zatrudnieniu.

Nadchodzący raport Eurofound mierzy tę grupę pracowników na przestrzeni prawie dwóch dekad. Wykorzystując mikrodane z Badania Siły Roboczej UE za lata 2006–2024, analizuje pracowników zawierających umowę tymczasową, ponieważ nie mogli znaleźć stałej, pracujących na część etatu, ponieważ nie mogli znaleźć pracy na pełen etat, lub którzy mają pracę na pół etatu, ponieważ nie mogli znaleźć stałej pracy.

W 2024 roku 8,8% pracowników w UE było w tej sytuacji, co stanowi spadek z 11,2% w 2006 roku. Wskaźnik przymusowego zatrudnienia niestandardowego osiągnął szczyt 12,7% w 2015 roku, gdy krajowe rynki pracy nadal odczuwały skutki Wielkiej Recesji. Od 2015 roku wskaźnik ten spadał systematycznie, przerywany tylko krótko przez pandemię, gdy rynki pracy się zacięły, a zatrudnienie tymczasowe się kurczyło. Poprawa ta była największa wśród pracowników w zawodach o niższych kwalifikacjach, co stanowi rzeczywicie niższe ryzyko przymusowej pracy niestandardowej na rynku pracy, a nie tylko efekt kompozycyjny starzenia się lub lepszego wykształcenia siły roboczej.

Mimo to około połowa wszystkich pracowników tymczasowych w UE ma umowę na czas określony, ponieważ nie mogli znaleźć stałej. Ten odsetek spadł z 63% w 2015 roku, ale dla większości osób zatrudnionych praca tymczasowa jest drugą najlepszą i nie jest wyborem. Przymocne umowy tymczasowe stanowią prawie dwie trzecie wszystkich niestandardowych zatrudnieni przymorowych. Praca przymusowa na część etatu stanowi większość pozostałych, głównie wśród pracowników posiadających umowy na stałe.

Różnice między państwami członkowskimi są duże. Wskaźnik nieprzymusowego zatrudnienia niestandardowego wynosi poniżej 2% na Litwie i w Rumunii, powyżej 17% w Hiszpanii i 18% we Włoszech. Ze względu na wielkość rynków pracy, Włochy i Hiszpania razem stanowią ponad 40% wszystkich pracowników w UE w nieprzymusowym zatrudnieniu niestandardowym.

Wskaźniki spadły w 19 państwach członkowskich między 2006 a 2024 rokiem, a wzrosły w 8. Największe wzrosty odnotowano we Włoszech, o ponad 6 punktów procentowych, oraz w Grecji, o 3,5. Włochy i Hiszpania wyróżniają się także specyficznym wzorcem: duża grupa niedostatecznie zatrudnionych pracowników z kontraktami stałymi, którzy pracują na część etatu, ponieważ nie mogą uzyskać pełnych godzin.

Wraz ze spadkiem ogólnego wskaźnika, nieprzymusowe zatrudnienie niestandardowe skoncentrowało się bardziej w określonych sektorach. Należą do nich hotelarstwo, usługi wsparcia administracyjnego oraz praca w gospodarstwach domowych prywatnych, które od dawna mają wysokie wskaźniki. W ciągu ostatniej dekady zdrowie, edukacja i inne usługi nierynkowe stały się z tym coraz bardziej kojarzone: pracownik pracujący w tych sektorach w 2024 roku był dwukrotnie częściej zatrudniony przymorowo, niestandardowy niż w 2014 roku.

Profil osób dotkniętych jest spójny w różnych krajach. Kobiety stanowią 59% grupy, nieco ponad połowa to osoby poniżej 40 lat, a dwie trzecie mają co najwyżej wykształcenie średnie. Różnice te utrzymują się po uwzględnieniu innych cech.

Różnica płci w nieprzymusowym, niestandardowym zatrudnieniu jest niemal wyłącznie spowodowana zatrudnieniem na pół etatu. W pracy tymczasowej mężczyźni i kobiety są dotknięci w podobnym stopniu, ale w pracy na pół etatu kobiety znacznie częściej niż mężczyźni pracują krócej niż by chciały. Różnica płci zmniejszyła się między 2014 a 2024 rokiem, ale nie zniknęła.

Istnieją dobre powody, by sądzić, że te dane bagatelizują problem kobiet. Badanie klasyfikuje pracę na część etatu jako dobrowolną, jeśli powodem są obowiązki opiekuńcze lub inne powody rodzinne. Gdy opieka nad dziećmi jest niedostępna lub nieprzystępna na cenę, urlop rodzicielski jest krótki lub opieka nadal jest uznawana za pracę kobiet ze względu na normy kulturowe, nie jest to wolny wybór. Powyższe dane należy więc odczytywać jako dolną granicę, a różnica między mierzonym a rzeczywistym wskaźnikiem przymusowego niestandardowego zatrudnienia prawdopodobnie będzie największa dla kobiet z obowiązkami opiekunczymi.

Dwa największe spadki wskaźnika przymusowego zatrudnienia niestandardowego w UE wskazują na rolę polityki rynku pracy. Wskaźnik w Polsce spadł z prawie 22% w 2006 roku do 7% w 2024 roku, co jest zdecydowanie największym spadkiem w UE. W dużej mierze wynikało to ze zmian w kodeksie pracy w 2016 roku, które ograniczyły korzystanie z umów tymczasowych, a także wyższych składek na ubezpieczenie społeczne na umowy cywilne, które stanowiły tańszą alternatywę dla standardowego zatrudnienia. W Hiszpanii wskaźnik ten utrzymywał się blisko 28% przez większą część lat 2010., zanim spadł do 17%. Najgwałtowniejszy spadek nastąpił po reformie pracy w 2021 roku, która ograniczyła warunki korzystania z umów na czas określony i rozszerzyła stosowanie fijo discontinuo, czyli stałej umowy na pracę sezonową.

Ogólny obraz to nierówny postęp. Dobrowolne zatrudnienie niestandardowe jest niższe niż dekadę temu, a poprawa odzwierciedla lepsze warunki dla pracowników o najmniejszej sile negocjacyjnej. Jednak w Europie Południowej pozostaje wysokie, coraz bardziej koncentruje się w kilku sektorach usług, a w tej sytuacji nadal znajdują się głównie kobiety i młodzi ludzie.