Wie baat heeft bij AI hangt af van hoe het wordt bestuurd

De hype en de vaak gepolariseerde verhalen rondom kunstmatige intelligentie (AI) maken het moeilijk te begrijpen wat er werkelijk gebeurt. Tussen al het lawaai is het gemakkelijk om de instituties en politieke keuzes te negeren die bepalen hoe technologische veranderingen zich ontvouwen en wie ervan profiteert.

Een recent Eurofound-onderzoeksverslag, AI, algorithmic management and the transformation of society, work and employment – Exploring the Concepts, plaatst instellingen centraal in het onderzoekskader voor het begrijpen van AI, en benadrukt hoe de regels en systemen die het economische en sociale leven organiseren technologische veranderingen vormgeven.

Het institutionele landschap rond AI is zelf in ontwikkeling. Naarmate AI-bedrijven steeds krachtigere technologieën ontwikkelen, nemen zij ook beslissingen over hoe die technologieën beoordeeld moeten worden, welke risico's acceptabel zijn en wanneer systemen moeten worden ingezet. Tegelijkertijd raken overheden steeds meer betrokken, die proberen de ontwikkeling en het gebruik van frontier AI te beoordelen, beperken en vormgeven.

De opkomende relatie tussen bedrijven en overheden roept belangrijke vragen op over wie het traject van AI vormgeeft en op welke basis. Recente ontwikkelingen rond Anthropic en de Amerikaanse overheid bieden een nuttig voorbeeld.

Niet lang geleden waarschuwde Anthropic, het bedrijf achter Claude, voor de risico's van AI die zichzelf zou verbeterenopens in new tab, en suggereerde zelfs dat de ontwikkeling van frontier AI mogelijk moet vertragen. Kort daarna bracht het echter zijn krachtigste model tot nu toe uit. En het verhaal eindigde daar niet. De toegang tot sommige van zijn modellen werd later beperkt na een bevel van de Amerikaanse overheid vanwege vermeende veiligheidszorgen, te midden van bredere geschillen over de voorwaarden en waarborgen die het gebruik van geavanceerde AI regelen.

Anthropic is niet de enige die zelf bepaalt hoe de risico's van zijn technologie moeten worden beheerd. OpenAI bijvoorbeeld heeft onlangs het werk aan een experimenteel model stilgelegd nadat het geavanceerde autonome hackmogelijkheden had aangetoond in het inmiddels beruchte OpenAI–Hugging Face-incident.

Tegelijkertijd raken overheden steeds directer betrokken bij deze beslissingen. In juni 2026 vaardigde de regering-Trump een uitvoerend bevel uit waarin een kader werd vastgesteld voor overheidsbeoordeling van geavanceerde AI-modellen, inclusief hun cybersecuritymogelijkheden.

Deze ontwikkelingen bemoeilijken de bekende tegenstelling tussen regulering en innovatie. AI-bedrijven nemen steeds vaker beslissingen over de risico's die hun technologieën vormen en onder welke voorwaarden ze ontwikkeld en ingezet moeten worden, terwijl overheden een directere rol zoeken in het beoordelen en vormgeven van die beslissingen.

Dit zou een wake-up call moeten zijn voor Europese beleidsmakers om ervoor te zorgen dat zij inspraak hebben in hoe AI wordt bestuurd, in plaats van die beslissingen over te laten aan bedrijven en overheden buiten de controle van Europa.

Nu de grenzen tussen technologische ontwikkeling en bestuur steeds vager worden, moeten we bepalen wie de regels en prioriteiten van AI bepaalt, wie de toegang ertoe beheerst en wie beslist hoe het wordt gebruikt. De geschiedenis laat zien dat instituties een belangrijke rol spelen in het vormgeven van hoe samenlevingen reageren op ingrijpende technologische veranderingen.

Eurofounds benadering van AI-onderzoek is gebaseerd op het werk van econoom Carlota Perez, waarbij technologische revoluties niet alleen als golven van innovatie worden behandeld, maar als diepgaande economische en sociale transformaties. In de loop van de tijd leiden ze tot nieuwe techno-economische en sociaal-institutionele paradigma's. Deze overgangen verlopen zelden soepel of pijnloos; hun langetermijnsucces hangt af van het vermogen van instellingen zich aan te passen en de voorwaarden te scheppen voor nieuwe technologieën om zich over de economie en samenleving te verspreiden.

Hoewel het tempo van AI-ontwikkeling ongekend aanvoelt, kan de geschiedenis ons toch helpen begrijpen wat er vandaag gebeurt en ons herinneren aan de beslissende rol van instituties. De Industriële Revolutie, die in Europa begon, bracht buitengewone technologische vooruitgang maar ook diepgaande sociale ontwrichting. Ondanks snelle productiviteitsgroei bereikten de voordelen van vroege industrialisatie langzaam gewone arbeiders, waarbij de reële lonen decennialang achterbleven bij de productiviteitsgroei.

Gedeelde welvaart kwam niet alleen van nieuwe machines; het ontstond toen samenlevingen de instituties bouwden die nodig waren om technologische verandering te kanaliseren naar sociale vooruitgang. Arbeidswetten, openbare onderwijssystemen, sociale verzekeringen en sociale dialoog ontstonden niet ondanks industrialisatie, maar juist daardoor. Het AI-tijdperk vereist mogelijk een soortgelijke inspanning. Maar wat zou die inspanning moeten bereiken?

De discussie over de rol van instituties roept misschien wel de belangrijkste vraag van allemaal op: nu AI zich in een buitengewoon tempo ontwikkelt, zullen onze instituties in staat zijn technologische veranderingen richting bredere sociale vooruitgang te sturen?

Of misschien moeten we eerst een fundamentelere vraag stellen: wat voor soort samenleving willen we dat AI helpt creëren, en welke instellingen zijn nodig om dat mogelijk te maken?

Het beantwoorden van deze vragen betekent collectieve keuzes maken die niet alleen aan technologiebedrijven of marktkrachten kunnen worden overgelaten. De inzet kan nauwelijks hoger zijn. De implicaties van AI reiken veel verder dan technologie zelf, en raken aan veiligheid, democratie, sociale samenhang en de toekomst van werk.

Als instituties technologische trajecten bepalen, dan is de uitdaging niet alleen het reguleren van nieuwe technologieën. Het is om ervoor te zorgen dat innovatie wordt geleid naar breed gedeelde sociale doelen, en dat productiviteitswinsten zich vertalen in betere banen en leefomstandigheden.