Negocjacje zbiorowe dotyczące sztucznej inteligencji w pracy

Na poziomie europejskim Friedrich Ebert Stiftung opublikowała raportPDFopens in new tab dotyczący negocjacji zbiorowych dotyczących AI w europejskich sektorach usług w grudniu 2024 roku. Był on oparty na analizie 31 układów zbiorowych wspominających o AI oraz na badaniu przedstawicieli związków zawodowych związanych z Uni Europa w 32 krajach. Według raportu tylko 20%opens in new tab związków zawodowych zgłosiło, że posiada układ zbiorowy dotyczący AI na poziomie organizacji lub sektora, podczas gdy 42% wskazało, że uczestniczy w dyskusjach społecznych lub negocjacjach związanych z AI.

Również na poziomie europejskim, ale w sektorze metalowym, inżynieryjnym i technologicznym (MET), dwuletni projekt iMET trwa od kwietnia 2024 do marca 2026, umożliwiając innowacyjny dialog społeczny i negocjacje zbiorowe w zakresie AI. Projekt wspierają wspólni partnerzy na poziomie europejskim, w tym CEEMET i industriAll Europeopens in new tab (partnerzy stowarzyszeni), a także organizacje pracodawców w Chorwacji, Łotwie, Polsce, Serbii i Hiszpanii oraz federacje związków zawodowych w Austrii, Chorwacji, Francji, Polsce, Portugalii, Rumunii, Serbii i Hiszpanii, z dodatkowym wsparciem ekspertów ze strony Uniwersytetu NOVA Lisbon. Projekt iMET koncentruje się na poprawie zdolności partnerów społecznych do bycia poinformowanymi, konsultowanymi i zaangażowanymi w cyfrową transformację firm sektora MET oraz monitorowaniem tych wpływów na zatrudnienie, wymagania zawodowe i warunki pracy. Dla partnerów społecznych szczególnie istotne jest, że działania iMET dotyczą wpływu cyfryzacji i AI na miejsca pracy, zwłaszcza w kontekście wpływu AI na zdrowie i bezpieczeństwo pracy; zarządzanie zasobami ludzkimi; ochronę danych; oraz potrzeby kompetencyjne. Projekt będzie produkował e-podręczniki, tutoriale, kreatywne filmy i publikacje. Zaangażowanie ponad 900 uczestników warsztatów europejskich i krajowych.

W sektorze bankowym 13 marca 2024 roku zawarto wspólną deklarację dotyczącą sztucznej inteligencjiopens in new tab między Europejską Federacją Bankową (EBF) a UNI Europa. Podobna deklaracja została już uzgodniona w sektorze ubezpieczeńPDFopens in new tab 14 marca 2021 roku. Te europejskie inicjatywy zainspirowały i ułatwiły podobny rozwój na poziomie krajowym.

Na poziomie europejskim reprezentuje interesy branży AI: Digital SME Allianceopens in new tab ma członków w 6 państwach członkowskich, a Digital Europeopens in new tab posiada stowarzyszenia krajowe w 24 państwach członkowskich. Na poziomie krajowym, na przykład, AMETIC utworzył pierwsze w Hiszpanii Obserwatorium Sztucznej Inteligencji. Jego celem jest zwiększenie wiedzy i wykorzystania AI w Hiszpanii. Obserwatorium to analizuje wpływ SI na takie obszary jak legislacja, etyka, cyberbezpieczeństwo, gospodarka i prywatność.

Przykłady negocjacji zbiorowych dotyczących AI zostały zgłoszone we Włoszech na poziomie międzybranżowym, w Belgii i Irlandii na poziomie sektorowym oraz w Danii na poziomie przedsiębiorstw. W Hiszpanii występują przykłady negocjacji zbiorowych dotyczących AI na wszystkich trzech poziomach.

Włoskie porozumienie międzybranżowe z 15 kwietnia 2024 roku zmieniło obowiązujący krajowy układ zbiorowy (CCNLopens in new tab), który zajmuje się kwestiami związanymi ze SI. Porozumienie przewiduje rozszerzenie zakresu stosowania CCNL o m.in. firmy projektowe, graficzne i planowanie; warsztaty warsztatowe i warsztaty samochodowe; oraz ważną innowację – firmy zajmujące się AI. CCNL uznaje również potrzebę wprowadzenia takich stanowisk jak wyżsi menedżerowie i koordynatorzy AI oraz eksperci ds. etyki i odpowiedzialności AI, aby w sposób konstruktywny i odpowiedzialny zarządzali i koordynowali wdrażanie narzędzi AI w firmach. Powinni oni również oceniać wpływ, jaki AI może mieć na firmę, minimalizując ryzyko zastępowania pracowników w najbardziej dotkniętych zadaniach oraz starając się efektywniej wykorzystać zasoby ludzkie. CCNL podkreśla znaczenie informacji, edukacji i szkoleń w zakresie wdrażania i/lub korzystania z systemów AI, aby przekwalifikować zasoby już obecne na rynku pracy. Jednym ze sposobów realizacji tego jest wykorzystanie narzędzi udostępnionych przez bilateralny organ EBIASP, w szczególności rozszerzenie stosowania "aktywnego vouchera powiadomienia", który już ma na celu przeszkolenie zasobów ludzkich.

W Belgii w 2024 roku odbyły się rozmowy zbiorowe w sektorze bankowym i ubezpieczeniowym. Podkreślono potrzebę zapewnienia szkoleń z zakresu AI (poprzez sektorowe fundusze szkoleniowe), aby poprawić wiedzę pracowników w sektorze i zapewnić jej przyszłość. Te klauzule dotyczące AI odnoszą się również do Układu Zbiorowego nr 39 z 13 grudnia 1983 roku dotyczącego informacji i konsultacji dotyczących wpływu nowych technologii na społeczeństwo. Umowa ta stanowi, że gdy pracodawca zdecyduje się zainwestować w nową technologię o istotnych kolektywnych konsekwencjach dla zatrudnienia, organizacji pracy lub warunków pracy, jest zobowiązany do przekazania pisemnych informacji o charakterze nowej technologii, czynnikach uzasadniających jej wdrożenie oraz jej wpływie społecznym. Musi również konsultować się z przedstawicielami pracowników w sprawie społecznych konsekwencji jej wdrożenia. Konsultacje te muszą obejmować: perspektywy zatrudnienia, strukturę siły roboczej oraz planowane środki społeczne związane z zatrudnieniem, organizacją pracy i warunkami pracy; zdrowie i bezpieczeństwo pracowników; oraz rozwój umiejętności i potencjalne środki szkoleniowe lub przekwalifikowane. Te negocjacje zbiorowe odwoływały się do wspólnych deklaracji europejskich partnerów społecznych w sektorze ubezpieczeń w 2021 roku oraz sektorze bankowym w 2024 roku.

W Irlandii Umowa o Służbie Publicznej 2024–2026opens in new tab zawierała sekcję zatytułowaną "Innowacje i transformacja cyfrowa dla świadczenia usług", w której uzgodniono, że rząd i związki zawodowe służby publicznej "uznają, że konkurencyjność krajowa będzie zależała od stopnia, w jakim Irlandia będzie w stanie skutecznie przystosować się do rozwoju związanego z cyfryzacją i sztuczną inteligencją (AI)" oraz że strony "dalej zgadzają się, że służba publiczna musi odegrać swoją rolę w roli wiodącej". Porozumienie przewiduje również "współpracę ze zmianami oraz wykorzystanie technologii do świadczenia usług cyfrowych. Będzie to obejmować maksymalizację korzyści nowoczesnych i rozwijających się technologii informacyjnych, w tym sztucznej inteligencji i pokrewnych technologii, automatyzacji procesów robotycznych oraz analizy danych".

W Danii integracja AI w miejscu pracy stała się tematem negocjacji zbiorowych w 2024 roku wraz z porozumieniem Hilfr2 zawartym między platformą sprzątającą Hilfr a związkiem zawodowym 3F. 3F jest największym związkiem zawodowym w Danii, liczącym około 251 819 członków wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych na styczeń 2025 roku. Porozumienie Hilfr2 wyraźnie odnosi się do kilku kwestii związanych z wykorzystaniem AI, w tym przejrzystości, odpowiedzialności i praw pracowniczych. Kluczowym elementem umowy jest możliwość uzyskania statusu pracownika dla wszystkich pracowników. W przeciwieństwie do poprzedniej umowy, Hilfr2 zapewnia, że wszyscy asystenci sprzątający są klasyfikowani jako pracownicy, a nie jako niezależni/samozatrudnieni kontraktorzy. Ta klasyfikacja jest kluczowa dla stosowania ochrony negocjacji zbiorowej wobec decyzji podejmowanych przez systemy AI, takich jak przydzielanie zadań sterowane algorytmami czy oceny efektywności. Na mocy umowy Hilfr jako pracodawca ponosi pełną odpowiedzialność za decyzje algorytmiczne, które mogą być kwestionowane za pomocą duńskiego systemu rozwiązywania sporów pracowniczych. Porozumienie rozszerza przepisy UE, wymagając od Hilfr odpowiedzialności za wyjaśnienie i uzasadnienie decyzji podejmowanych przez algorytmy. Obejmuje to określenie podstaw decyzji oraz rozwiązanie potencjalnych szkód proceduralnych wynikających z użycia systemów cyfrowych. Aby pokonać wyzwania związane z organizacją rozproszonej siły roboczej geograficznie, umowa zawiera możliwość umieszczenia cyfrowego linku do swojej strony internetowej bezpośrednio na platformie Hilfr. Link ten umożliwia pracownikom dostęp do "cyfrowego klubu", gdzie mogą otrzymywać porady, wybierać przedstawicieli i omawiać warunki pracy bez nadzoru pracodawcy. Łącząc prawa zbiorowe z ochroną jednostki, umowa Hilfr2 ustanawia precedens dla regulacji AI w miejscu pracy. Podkreśla znaczenie zapewnienia zbiorowych praw pracowników na cyfrowym rynku pracy, zwłaszcza w sektorach, gdzie dominuje zarządzanie algorytmiczne. Patrząc w przyszłość, Hilfr2 ma inspirować przyszłe układy zbiorowe, szczególnie w branżach opartych na platformach i intensywnie AI, jednocześnie informując międzynarodowe wydarzenia, w tym Dyrektywę UE dotyczącą pracy na platformach.

W Niemczech kilka układów zbiorowych dotyczy aspektów AI, głównie na poziomie przedsiębiorstw. Badanie z 2024 roku przeprowadzone przez Fundację Friedricha EbertaPDFopens in new tab wskazało osiem przykładów niemieckich układów zbiorowych zawierających klauzule związane z AI. Na przykład umowa w grupie IBMopens in new tab podpisana z radą zakładów na poziomie grupy reguluje warunki wprowadzania, eksploatacji i rozbudowy systemów IT, w tym AI. Innym przykładem jest "Manifest wykorzystania AI"opens in new tab Deutsche Telekom, podpisany przez firmę oraz radę zakładów na poziomie grupy. Manifest stanowi, że korzystanie z systemów AI nie może negatywnie wpływać na bezpieczeństwo, zdrowie i podstawowe prawa pracowników. Jeśli chodzi o partnerów społecznych, zarówno Konfederacja Niemieckiego Stowarzyszenia Pracodawców (BDA),opens in new tab jak i Niemiecka Konfederacja Związków Zawodowych (DGBPDFopens in new tab) uznają układy zbiorowe między związkami zawodowymi a pracodawcami (federacjami) oraz umowy firmowe między radami zakładowymi i przedsiębiorstwami jako decydujące narzędzia kształtujące transformację AI w produkcji i pracy na rzecz pracowników i przedsiębiorstw.

W Hiszpanii przykłady negocjacji zbiorowych dotyczących AI są zgłaszane na poziomie międzybranżowym, sektorowym i firmowym. AI w miejscu pracy była jednym z kluczowych zagadnień hiszpańskiego międzybranżowego układu zbiorowego (V AENC). Główne związki zawodowe i organizacje pracodawców podkreślały znaczenie ludzkiego nadzoru, przejrzystości i sprawiedliwości. Uzgodniły, że firmy muszą dostarczać przedstawicielom pracowników jasne i zrozumiałe informacje o procesach opartych na AI stosowanych przy zatrudnianiu, ocenie, awansach i zwolnieniach. Z nadrzędnym celem zapobiegania uprzedzeniom i dyskryminacji w zastosowaniach AI oraz zapewnienia egzekwowania podstawowych praw pracowników, obie strony opowiadały się za negocjacjami zbiorowymi regulującymi wprowadzenie AI w miejscu pracy. Ponadto partnerzy społeczni wydali zalecenia dotyczące negocjacji klauzul AIopens in new tab w negocjacjach zbiorowychPDFopens in new tab.

W ostatnich latach w Hiszpanii zaczęto wprowadzać konkretne przepisy dotyczące AI do układów zbiorowych w Hiszpanii, choć w początkowym tempie. W 2023 roku, według oficjalnych statystyk, 110 z 1 773 układów zbiorowych (obejmujących 505 747 pracowników) regulowało wdrażanie nowych technologii. Jednak według niektórych ekspertów liczba konkretnych klauzul regulujących AIopens in new tab może być jeszcze niższa. Na luty 2025 roku umowy sektorowe w bankowości, instytucjach kredytowych, ubezpieczeniach, perfumerii, mediacji ubezpieczeniowej i handlu żywnością w A Coruña oraz niektóre umowy na poziomie firm (np. w El Norte de Castilla, Air Nostrum, Acciona Mobility i AXA) wprowadziły klauzule regulujące wdrażanie AI. Te klauzule koncentrują się przede wszystkim na ochronie pracowników przed bezkrytycznym użyciem algorytmów oraz na zapewnieniu przejrzystości decyzji opartych na AI, które wpływają na warunki zatrudnienia. Niektóre umowy zawierają także gwarancje bezpieczeństwa zatrudnienia oraz szkolenia, które pomagają pracownikom dostosować się do technologii AI.

We Francji artykułopens in new tab opublikowany przez Narodowe Konserwatorium Sztuki i Rzemiosła (CNAM) w listopadzie 2024 roku analizował temat negocjacji zbiorowych dotyczących AI w sektorze informacji i komunikacji, finansach i ubezpieczeniach oraz w produkcji. Stwierdzono, że AI została wymieniona w 331 akapitach w łącznie 242 umowach firmowych podpisanych przez 160 organizacji. W latach 2018–2023 udział umów firmowych dotyczących AI podwoił się. Prawie 25% tych umów zawarto w sektorze informacji i komunikacji. Różne sektory stosują różne podejścia do AI. W sektorze informacji i komunikacji dyskusja skupia się bardziej na szkoleniu pracowników oraz konkurencji; w sektorach finansów i ubezpieczeń, które również są silnie pod wpływem AI, głównym naciskiem jest substytucja pracowników, z terminami takimi jak "automatyzacja". Sektory finansów i ubezpieczeń coraz bardziej angażują się w dyskusje o AI, ponieważ AI jest postrzegana jako bardziej bezpośrednie zagrożenie dla miejsc pracy w firmach w tych sektorach. Warto wspomnieć, że najbardziej innowacyjne zastosowania AI w miejscu pracy znajdują się w przemyśle produkcyjnym, który odchodzi od logiki substytutywnej na rzecz skupienia się na potrzebach pracowników, takich jak szkolenia. Coraz więcej dyskutuje się o AI w sektorach produkcji i transportu, choć z mniej "przyszłościowym" podejściem: AI nie jest wspominana jako przyszły przewrót, lecz jako rozszerzenie już ugruntowanego procesu automatyzacji. Wreszcie, wzmianki o AI są szczególnie widoczne w negocjacjach dotyczących zatrudnienia: 34,7% umów zawartych w latach 2017–2024 dotyczących AI dotyczy zatrudnienia, w porównaniu do zaledwie 3,9% wszystkich umów firmowych zawartych w tym samym okresie. To podkreśla obawy dotyczące utrzymania miejsc pracy w kontekście transformacji cyfrowejopens in new tab.

Literatura badawcza w NorwegiiPDFopens in new tab koncentruje się na oczekiwaniach wobec AI w miejscu pracy, a nie na rzeczywistych doświadczeniach i skutkach AI. Rozmówcy w badaniu przeprowadzonym wśród członków Konfederacji Związków Zawodowych (Unio) w Norwegii, którzy wykorzystują generatywną AI w swojej pracy, wspominali, że narzędzia AI są przydatne do burzy mózgów, sparingów, tłumaczeń, korekty oraz tworzenia streszczeń i notatek ze spotkań. Ponieważ użycie AI jest nadal ograniczone wśród grup zawodowych mapowanych (bibliotekarzy, pielęgniarki, policjanci, badacze, nauczyciele, radiografowie), dyskusja o korzyściach koncentrowała się głównie na oczekiwaniach związanych z AI. Wyniki badania pokazują, że wielu z niecierpliwością oczekuje, że AI przejmie "nudne" zadania, podczas gdy inni spodziewają się pozytywnych zmian w sposobie ich działania – nie mając jednak dokładnego określenia, jak te zmiany będą wyglądać. Wśród wad zauważonych przez informatorów były obawy przed naruszeniem wrażliwych danych, ryzyko systemowych uprzedzeń, dyskryminacji i fałszywych informacji generowanych przez AI.

W Czechach OZ KOVO – zatrudniająca ponad 200 000 pracowników w ponad 400 firmach – uczestniczyła w regularnym posiedzeniu Komisji ds. Negocjacji Zbiorowych i Spraw Społecznych na targach industriAll Europe w październiku 2024 roku, gdzie jednym z omawianych tematów była sztuczna inteligencja.

W Luksemburgu związki zawodowe zasugerowały organizacji pracodawców UEL zawarcie międzybranżowego porozumienia dotyczącego sztucznej inteligencji. OGBL uważa jednak, że pracodawcy nie są chętni do negocjowania porozumienia międzybranżowego, lecz chcą przesunąć ideę decentralizacji negocjacji zbiorowych z poziomu krajowego i sektorowego na poziom firmy.

W Grecji dwie organizacje pracodawców (SEV i GSEVEE) ogłosiły inicjatywy w 2024 roku. SEV (Grecka Federacja Przedsiębiorstw) opublikowała Przewodnik po AI, który oferuje praktyczne informacje o wpływie AI na produkcję i zarządzanie, podkreśla jej potencjalne korzyści oraz przedstawia skuteczne strategie integracji AI z codziennymi operacjami biznesowymi. Przewodnik po AI został opracowany przez Komitet Gospodarki Cyfrowej SEV, ze szczególnym wkładem Ericsson, Huawei, PotamitisVekris, Siemens, Space Hellas, Quest Group oraz OTE Group. SEV uruchomiło także inicjatywę R U AI? w 2024 roku. Jej celem jest pomoc greckim firmom w bezpośrednim i dostępnym zakresie zrozumienia praktycznych korzyści AI oraz poprowadzenie ich do podjęcia pierwszych kroków w szkoleniu pracowników. Inicjatywa ta obejmuje serię wideo R U AI? Talks, w której wybitni naukowcy i profesjonaliści dzielą się swoją wiedzą i perspektywami na tematy związane ze SI.

W 2024 roku GSEVEE (Grecka Konfederacja Profesjonalistów, Rzemieślników i Kupców) opublikowała raport zatytułowany Greckie małe i średnie przedsiębiorstwa w erze sztucznej inteligencji. Analizuje on ewoluujące relacje między AI a MŚP; wyzwania i możliwości, jakie niesie ze sobą AI; kluczowe zasady AI oraz narzędzia, które mogą wdrożyć greckie MŚP; trwające wysiłki na rzecz regulacji i integracji AI zarówno na poziomie krajowym, jak i europejskim; oraz wczesne próby włączenia MŚP do odpowiedniego planowania strategicznego.

W Słowenii GZS (Izba Handlowo-Przemysłowa Słowenii) ustanowiła inicjatywę AI for Slovenia (AI4SI);opens in new tab izba jest członkiem Europejskiego Forum AI. Inicjatywa ta łączy słoweńskich dostawców rozwiązań i usług AI. Jej celem jest przyspieszenie wdrażania AI w praktyce poprzez pomoc użytkownikom w zdobywaniu wiedzy i wglądu w najlepsze praktyki. Chce również zostać partnerem w opracowywaniu planów strategicznych i ustawodawstwa w tej dziedzinie. Prezes AI4SI wyjaśnił, że jej główną misją jest promowanie najlepszych praktyk we wdrażaniu AI w firmach poprzez szkolenia, wydarzenia eksperckie, podręczniki oraz inne formy współpracy.

Wiele krajów informuje, że wyzwania związane ze sztuczną inteligencją nie są bezpośrednio poruszane w układach zbiorowych pracy. Jednak niektóre układy zbiorowe poruszają bardziej szczegółowo niż wcześniej szersze tematy cyfryzacji. Należą do nich wykorzystanie telepracy, takie jak układ zbiorowy negocjowany na poziomie sektora negocjacji zbiorowych – na przykład działalność bankowaopens in new tab w Rumunii (2024–2026). Obejmuje to także zarys prawa do rozłączenia.

Wyraźnie pokazuje to, że rozwój krajowy jest inspirowany i ułatwiany przez europejskie wydarzenia, na przykład Ramową Umowę o Cyfryzacji Europejskich Partnerów Społecznychopens in new tab z czerwca 2020 roku. Umowa ta wspomina o AI oraz sposobach łączenia i odłączania. Związek między krajowymi negocjacjami zbiorowymi w sektorze bankowym i ubezpieczeniowym na poziomie krajowym a wspólną deklaracją partnerów społecznych w tych sektorach jest kolejnym przykładem tego sformułowania. Spotkanie Forum Łączników Komisji Europejskiej na początku 2025 roku, podczas którego zgromadziły wszystkie europejskie organizacje partnerów społecznych ze wszystkich sektorowych komitetów dialogu społecznego, skupiło się na temacie AI. Na poziomie międzynarodowych firm coraz więcej europejskich rad roboczych opracowuje inicjatywy mające na celu stworzenie ram wykorzystania AI i jej wpływu na warunki pracy. Biorąc pod uwagę te przykłady negocjacji zbiorowych i dialogu społecznego na temat AI w 2024 roku, można stwierdzić, że AI jest coraz ważniejszym zjawiskiem w dialogu społecznym oraz nową dziedziną badań nad stosunkami przemysłowymi.