Εργασία οποτεδήποτε, οπουδήποτε: Η ποιότητα του χρόνου εργασίας στην ΕΕ

Ο χρόνος εργασίας είναι μια σημαντική πτυχή της ποιότητας της εργασίας. Η διάρκεια του χρόνου εργασίας μειώνεται με αργούς ρυθμούς στην ΕΕ (κατά περίπου μισή ώρα για τους εργαζομένους πλήρους απασχόλησης και σχεδόν μία ώρα για το σύνολο του εργατικού δυναμικού τα τελευταία 14 χρόνια). Μια μέση εβδομάδα εργασίας 40 ωρών είχε ήδη υιοθετηθεί σε κανονισμούς στις περισσότερες προηγμένες ευρωπαϊκές οικονομίες στα τέλη του περασμένου αιώνα. Μια πιο πρόσφατη εξέλιξη, κατά τη διάρκεια του 21ου αιώνα, ήταν η αύξηση της ευελιξίας σχετικά με τον χρόνο και τον τόπο εργασίας, η οποία προκλήθηκε (μεταξύ άλλων κοινωνικών εξελίξεων) από την ψηφιοποίηση του κόσμου της εργασίας.

Σήμερα, τουλάχιστον ένας στους πέντε εργαζομένους στην ΕΕ κάνει χρήση ρυθμίσεων τηλεργασίας. Η έρευνα του Eurofound έχει αποσαφηνίσει τρία βασικά είδη ρυθμίσεων τηλεργασίας, ανάλογα με τη συχνότητα με την οποία οι εργαζόμενοι εργάζονται εξ αποστάσεως: τηλεργασία πλήρους απασχόλησης, τακτική τηλεργασία με υβριδικό ή μερικό τρόπο και περιστασιακή τηλεργασία. Αυτό καταδεικνύει τον ρόλο της ψηφιοποίησης ως παράγοντα διευκόλυνσης των ευέλικτων ρυθμίσεων εργασίας. Οι ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας έχουν βελτιώσει ορισμένες πτυχές της ποιότητας του χρόνου εργασίας, ιδίως επιτρέποντας στους εργαζομένους να έχουν μεγαλύτερη αυτονομία να αποφασίζουν πότε και πού εργάζονται. Ωστόσο, η ευελιξία μπορεί επίσης να συσχετιστεί με μοτίβα που εμποδίζουν την ποιότητα της εργασίας, όπως εκτεταμένες ώρες διαθεσιμότητας, ακανόνιστα ή απρόβλεπτα χρονοδιαγράμματα ή διαρροή εργασίας στον προσωπικό χρόνο. Η παρούσα έκθεση διερευνά τις ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας όσον αφορά τον χρόνο και τον τόπο εργασίας, καθώς και τις επιπτώσεις τους στην ποιότητα του χρόνου εργασίας.

Η οδηγία για τον χρόνο εργασίας (οδηγία 2003/88/ΕΚ) καθορίζει ελάχιστες απαιτήσεις όσον αφορά τη διάρκεια του εβδομαδιαίου χρόνου εργασίας, τις ημερήσιες και εβδομαδιαίες περιόδους ανάπαυσης και την ετήσια άδεια μετ' αποδοχών. Η νομοθεσία αυτή, μαζί με τις συμφωνίες των κοινωνικών εταίρων, συνέβαλε στη μείωση του χρόνου εργασίας σε ολόκληρη την ΕΕ. Οι αυξανόμενες δυνατότητες για ευέλικτες ρυθμίσεις αντικατοπτρίζονται στην οδηγία (ΕΕ) 2019/1158 σχετικά με την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής για τους γονείς και τους φροντιστές. Όσον αφορά την τηλεργασία, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα στις 21 Ιανουαρίου 2021 σχετικά με το δικαίωμα στην αποσύνδεση. Μετά την πρωτοβουλία αυτή και άλλες σε τομεακό επίπεδο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ολοκλήρωσε διαβούλευση σε δύο στάδια με τους κοινωνικούς εταίρους σχετικά με πιθανές δράσεις στον τομέα της τηλεργασίας και του δικαιώματος των εργαζομένων στην αποσύνδεση. Η βελτίωση της ποιότητας του χρόνου εργασίας αποτελεί επίσης στόχο του ευρωπαϊκού πυλώνα κοινωνικών δικαιωμάτων.

• Η αύξηση της ευέλικτης εργασίας οφείλεται στις προτιμήσεις των εργαζομένων, στις τεχνολογικές αλλαγές, στις μεταβαλλόμενες αξίες όσον αφορά την εργασία, στην ισόρροπη εκπροσώπηση των φύλων στην αγορά εργασίας και σε ένα άκρως ανταγωνιστικό περιβάλλον. Οι ψηφιακές τεχνολογίες και η χρήση των ΤΠΕ αποτελούν σημαντικούς παράγοντες διευκόλυνσης.

• Ενώ η τηλεργασία έχει αυξηθεί και εδραιωθεί στην ευρωπαϊκή αγορά εργασίας, η αυτονομία του χρόνου εργασίας έχει αυξηθεί κυρίως μεταξύ των εργαζομένων με πρόσβαση στην τηλεργασία. Αυτό αποτελεί εκδήλωση των στενών δεσμών μεταξύ της ευέλικτης εργασίας και της αυτονομίας των εργαζομένων στην οργάνωση του χρόνου εργασίας.

• Η ευέλικτη εργασία ενέχει ορισμένους κινδύνους για την ποιότητα του χρόνου εργασίας και για τα δύο άκρα της επαγγελματικής δομής, αν και τα χαρακτηριστικά διαφέρουν για τους εργαζόμενους υψηλής και χαμηλής ειδίκευσης. Οι εργαζόμενοι υψηλής ειδίκευσης τείνουν να έχουν μεγαλύτερη αυτονομία, αλλά είναι πιθανότερο να εργάζονται πολλές ώρες, ενώ οι εργαζόμενοι χαμηλής ειδίκευσης έχουν μικρότερη αυτονομία και διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να βιώσουν πιο κατακερματισμένο χρόνο εργασίας. Και τα δύο πρότυπα ενέχουν κινδύνους για την ποιότητα του χρόνου εργασίας και για την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής.

• Το 2024 η ποιότητα του χρόνου εργασίας βελτιώθηκε σημαντικά για τους εργαζομένους σε ρυθμίσεις τηλεργασίας σε σύγκριση με την κατάσταση το 2015. Ωστόσο, οι εργαζόμενοι που εργάζονται εξ αποστάσεως σε διαφορετικές συχνότητες συνέχισαν να είναι περισσότερο εκτεθειμένοι σε ορισμένα πρότυπα χρόνου εργασίας – όπως περισσότερες ώρες, υπερωρίες, εργασία στον ελεύθερο χρόνο, ακανόνιστα ωράρια, έλλειψη ανάπαυσης και ανάγκη να είναι συνεχώς διαθέσιμοι – από εκείνους που εργάζονται μόνο στις εγκαταστάσεις του εργοδότη τους.

• Η έρευνα σχετικά με τις ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας εξακολουθεί να αποκαλύπτει ορισμένα παράδοξα. Για παράδειγμα, οι εργαζόμενοι αναφέρουν ότι έχουν καλύτερη ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, ενώ ταυτόχρονα είναι πιο πιθανό να εργάζονται στον ελεύθερο χρόνο τους. Η έρευνα δείχνει ότι τα ευέλικτα ωράρια γενικά μειώνουν την ποιότητα του χρόνου εργασίας, αλλά, όταν οι εργαζόμενοι έχουν αυτονομία ως προς το ωράριο τους, τα αποτελέσματα είναι πιο ουδέτερα ή ακόμη και θετικά. Τελικά, ο αντίκτυπος της ευέλικτης εργασίας στην υγεία και την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής εξαρτάται από παράγοντες του πλαισίου, συμπεριλαμβανομένων των οργανωτικών πρακτικών και της κουλτούρας και των ρόλων στο χώρο εργασίας. Ωστόσο, η τηλεργασία και η αυτονομία συνδέονται, για παράδειγμα, θετικά με μειωμένο κίνδυνο επαγγελματικής εξουθένωσης και ψυχικής και σωματικής εξάντλησης.

• Η ψηφιοποίηση μπορεί να είναι χρήσιμη για την καταγραφή του χρόνου εργασίας. Ωστόσο, τα υψηλά επίπεδα παρεμβατικής ψηφιακής παρακολούθησης μπορεί να μειώσουν την αυτονομία των εργαζομένων και να αυξήσουν τα επίπεδα άγχους τους.

• Η συχνή επαφή εκτός ωραρίου εργασίας από τον εργοδότη ή τους συναδέλφους είναι μία από τις πτυχές της οργάνωσης του χρόνου εργασίας με τις ισχυρότερες αρνητικές επιπτώσεις στο άγχος, την ψυχική καταπόνηση και την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής των εργαζομένων. Σύμφωνα με μια βιβλιογραφική ανασκόπηση, νομοθεσία όπως οι πολιτικές για το δικαίωμα στην αποσύνδεση φαίνεται να έχει θετικό αποτέλεσμα. Μετά από οκτώ χρόνια εφαρμογής ρυθμιστικών πρωτοβουλιών, η Γαλλία έχει γίνει μια από τις χώρες όπου οι εργαζόμενοι είναι λιγότερο πιθανό να έρθουν σε επαφή εκτός των ωρών εργασίας. Μετά την πανδημία, όλο και περισσότερες χώρες έχουν συμπεριλάβει αυτό το δικαίωμα στα εθνικά ρυθμιστικά τους πλαίσια. Το 2025, 13 χώρες είχαν διατάξεις σχετικά με το δικαίωμα στην αποσύνδεση στα εθνικά ρυθμιστικά τους πλαίσια.

• Από τη σκοπιά του φύλου, ενώ η υιοθέτηση της ευέλικτης εργασίας είναι σε γενικές γραμμές παρόμοια για τους άνδρες και τις γυναίκες, υπάρχουν διαφορές στην ποιότητα του χρόνου εργασίας. Οι γυναίκες είναι πιο πιθανό να αναφέρουν ότι εργάζονται στον ελεύθερο χρόνο τους, ενώ οι άνδρες αναφέρουν συχνότερα ότι εργάζονται περισσότερες ώρες, έχουν πιο ακανόνιστα ωράρια και έχουν ανεπαρκή ανάπαυση μεταξύ των εργάσιμων ημερών. Τέλος, η τηλεργασία βελτιώνει την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες. Ωστόσο, φαίνεται να έχει μικρή επίδραση στη βελτίωση της αλληλεπίδρασης μεταξύ εργασίας και οικογένειας για τις γυναίκες και η πλήρης εργασία από το σπίτι μπορεί να έχει πιο αρνητική επίδραση στην υγεία των γυναικών.

• Υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ όσον αφορά τις προτεραιότητες πολιτικής και τις ρυθμιστικές προσεγγίσεις σε σχέση με την οργάνωση του χρόνου εργασίας σε ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας. Συνολικά, μετά την πανδημία έχει σημειωθεί αύξηση των κανονιστικών διατάξεων που σχετίζονται με το ευέλικτο ωράριο εργασίας και την τηλεργασία. Αυτό σχετίζεται εν μέρει με την ενσωμάτωση της οδηγίας για την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής [οδηγία (ΕΕ) 2019/1158] στην εθνική νομοθεσία.

• Οι πολιτικές και οι συμφωνίες μεταξύ των κοινωνικών εταίρων σχετικά με την οργάνωση του χρόνου εργασίας στις ρυθμίσεις τηλεργασίας εγκρίνονται κυρίως σε επίπεδο εταιρείας. Οι εταιρείες που εφαρμόζουν ρυθμίσεις τηλεργασίας προσφέρουν, στις περισσότερες περιπτώσεις, ευκαιρίες για υβριδική εργασία, που συνήθως περιλαμβάνει δύο ή τρεις ημέρες την εβδομάδα εξ αποστάσεως εργασίας.

• Η επέκταση της τηλεργασίας συνέβαλε στην εξοικονόμηση χρόνου μετακίνησης. Γενικά, ο χρόνος που εξοικονομείται ως συνέπεια της εργασίας από το σπίτι χρησιμοποιείται από τους εργαζόμενους κυρίως για δραστηριότητες αναψυχής. Η δεύτερη πιο κοινή χρήση αυτού του χρόνου είναι για εργασία και η τρίτη είναι για την κάλυψη των απαιτήσεων φροντίδας.

• Σε ολόκληρη την ΕΕ, διάφορες πτυχές της ποιότητας του χρόνου εργασίας ρυθμίζονται διαφορετικά στα κράτη μέλη, ενώ ορισμένες παρουσιάζουν σημαντικές προκλήσεις για την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και την υγεία των εργαζομένων. Ως εκ τούτου, ενδέχεται να χρειαστούν πρωτοβουλίες σε επίπεδο ΕΕ, σε εθνικό ή τομεακό επίπεδο για την αντιμετώπιση πτυχών με ισχυρές αρνητικές επιπτώσεις στην ευημερία των εργαζομένων. Αυτά θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν μέτρα για τον περιορισμό των εξαιρετικά ευέλικτων και ακανόνιστων ωραρίων που δεν προσφέρουν αυτονομία χρόνου εργασίας, για την πρόληψη των συχνών επαφών εκτός των ωρών εργασίας και για τη βελτίωση της επιβολής των υφιστάμενων κανονισμών για τον χρόνο εργασίας. Παρόλο που όσοι τηλεργάζονται και έχουν ευέλικτα ωράρια είναι πιο πιθανό να έρθουν σε επαφή εκτός των ωρών εργασίας, ένας σημαντικός αριθμός εργαζομένων που δεν τηλεργάζονται βιώνουν αυτήν την κατάσταση. Ως εκ τούτου, κάθε πρωτοβουλία ή μέτρο που σχετίζεται με την πρόληψη της επαφής εκτός των ωρών εργασίας πρέπει να λαμβάνει υπόψη όλους τους εργαζομένους, ανεξάρτητα από τη ρύθμιση εργασίας.

• Ο υψηλός φόρτος εργασίας είναι ένας από τους σημαντικότερους λόγους για τη μειωμένη ποιότητα του χρόνου εργασίας. Είναι αναγκαίο να αντιμετωπιστούν οι υποκείμενες συνθήκες εργασίας με στόχο τη βελτίωση της ποιότητας του χρόνου εργασίας. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να εξεταστεί η εφαρμογή μέτρων για την επαναξιολόγηση του φόρτου εργασίας.

• Δεδομένου ότι η τηλεργασία και η αυτονομία του χρόνου εργασίας έχουν τη δυνατότητα να βελτιώσουν την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, θα πρέπει να διευκολυνθεί η πρόσβαση σε αυτές τις ρυθμίσεις για τους εργαζομένους που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, και θα πρέπει να ενισχυθούν οι πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση των κινδύνων που συνδέονται με τις ευέλικτες ρυθμίσεις. Για παράδειγμα, οι εργαζόμενοι θα μπορούσαν να αποκτήσουν αυτονομία ενώ εφαρμόζεται ένα σαφές πλαίσιο για να αποτρέπεται η πολύωρη εργασία τους και να έχουν εξαιρετικά ευέλικτα ωράρια. Αυτό υποστηρίζεται από την ανάλυση δεδομένων και από το γεγονός ότι η ποιότητα του χρόνου εργασίας έχει βελτιωθεί για τους εργαζομένους σε ρυθμίσεις τηλεργασίας.

• Οι ευέλικτες ρυθμίσεις από μόνες τους μπορεί να μην ξεπεράσουν όλες τις προκλήσεις της ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και, ως εκ τούτου, οι πολιτικές πρέπει να συνοδεύονται από γενικά μέτρα που στοχεύουν, για παράδειγμα, στους εργαζομένους με οικιακές ευθύνες πιο συγκεκριμένα.

• Οι νέοι κανονισμοί σε ορισμένες χώρες αντικατοπτρίζουν τις τάσεις προς την ευέλικτη εργασία, αλλά δεν λαμβάνουν υπόψη τον κατακερματισμό του χρόνου εργασίας και την ασάφεια των ορίων μεταξύ χρόνου εργασίας και ανάπαυσης. Η εξέταση αυτών των χαρακτηριστικών του χρόνου εργασίας θα μπορούσε να συμβάλει στη βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και της υγείας των ευρωπαίων εργαζομένων. Ο κοινωνικός διάλογος σε επίπεδο επιχείρησης θα μπορούσε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην αντιμετώπιση των προκλήσεων που σχετίζονται με τον χρόνο εργασίας στο πλαίσιο της ολοένα και πιο ευέλικτης εργασίας. Η προσέγγιση αυτή είναι σε θέση να προσαρμόσει τις ρυθμίσεις στην ειδική κατάσταση των εργαζομένων και των επιχειρήσεων.