De focus verleggen van energiesubsidies naar het verminderen van energieafhankelijkheid
De Russische invasie van Oekraïne en de daaruit voortvloeiende sancties hebben de energieprijzen doen stijgen. Overheden die de negatieve gevolgen van prijsstijgingen voor huishoudens willen verzachten, hebben energiesubsidies en btw-verlagingen ingevoerd voor elektriciteit, gas en brandstof. Hoewel dergelijke beleidsmaatregelen nodig kunnen zijn om degenen die het hardst nodig zijn te beschermen, is het subsidiëren van energiegebruik een kortetermijnoplossing – het is een tijdelijke, gedeeltelijke compensatie die niet altijd degenen die het hardst getroffen worden bereikt. Daarbij komt dat het subsidiëren van het gebruik van fossiele brandstoffen in strijd is met de doelstellingen van de EU om de CO2-uitstoot te beperken en de energieafhankelijkheid van derde landen, zoals Rusland, in stand te houden.
De onbetaalbaarheid van energie zou echter in harmonie met het klimaatbeleid van de EU en haar geopolitieke belangen kunnen worden aangepakt als overheden zouden overstappen van energiesubsidies naar investeringen in het verminderen van de energiebehoefte van huishoudens en de afhankelijkheid van energie uit externe bronnen.
Het verminderen van het energieverbruik van huishoudens
De term 'energiearmoede' komt vaak voor in discussies over de huidige energieprijskrap, wat suggereert dat toegang tot energie het belangrijkste doel is. Maar energieverbruik is op zichzelf geen doel – het is een middel tot een doel, dat dient om huizen te verwarmen, apparaten van stroom te voorzien, enzovoort. Het doel zou daarom moeten zijn om de hoeveelheid energie die nodig is om diezelfde doelen te bereiken te verminderen.
Huishoudens zullen altijd energie nodig hebben, maar deze behoefte kan worden verminderd of op andere manieren worden vervuld dan door hen te helpen met de aankoop. Dit kan bijvoorbeeld worden bereikt door overheden die de isolatie van huizen ondersteunen en het gebruik van energiezuinige verwarmingssystemen en apparaten stimuleren – er zijn verschillende slimme apparaten beschikbaar om huishoudens in staat te stellen hun centrale verwarming efficiënt te regelen.
Meer huizen kunnen bijvoorbeeld worden uitgerust met zonnepanelen, wat de energierekeningen van mensen kan verlagen. Daken zijn nog steeds een onderbenutte ruimte voor zonnepanelen, en hun gebruik voor dit doel geniet meer publieke acceptatie dan zonneparken die het landschap ontsieren.
Er zijn veel energie-upgradeprogramma's actief in de hele EU, waarbij huishoudens subsidies krijgen om hun huizen te isoleren en zonnepanelen te installeren. Dergelijke regelingen bereiken echter vaak niet degenen die in kwalitatief kwalitatief goede, energie-inefficiënte woningen wonen – vooral mensen met een laag inkomen. Deze groep is mogelijk niet op de hoogte van de beschikbare ondersteuning of heeft mogelijk niet het geld om de vereiste voorafbetalingen of eigen bijdragen te doen. Huurders komen mogelijk niet in aanmerking als de maatregelen zich richten op huiseigenaren. Uit onderzoek van Eurofound blijkt dat groepen met een laag inkomen vaak geen gebruik maken van de ondersteuningsmaatregelen waarvoor zij in aanmerking komen, dus zijn proactieve benaderingen nodig, waarbij degenen die het meest nodig zijn worden benaderd en barrières worden aangepakt. 1 In landen waar sociale huisvestingsaanbieders een belangrijke rol spelen, kunnen maatregelen via hen worden uitgevoerd. In het geval van huurwoningen moeten verhuurders de juiste prikkels krijgen om zonnepanelen te installeren en efficiënte verwarmingssystemen en apparaten aan hun huurders te leveren.
Ondersteuning van klimaatvriendelijker vervoer
Transport is een ander belangrijk gebied waar mensen worden getroffen door stijgende energieprijzen. Het is ook een van de belangrijkste veroorzakers van klimaatverandering en vertegenwoordigt bijna een kwart van de Europese broeikasgasemissies. 2
Figuur: De transportsector heeft niet dezelfde geleidelijke daling van de uitstoot gezien als andere sectoren
Bron: ec.europa.eu
Om dit probleem aan te pakken, kunnen beleidsmakers zich op twee dingen richten: het verminderen van de behoefte aan transport en het verminderen van de energiebehoefte van transport.
Zo zouden diensten zoals scholen, kinderopvang en gezondheidszorg toegankelijker kunnen zijn voor de mensen die zij dienen. Zoals blijkt uit het onderzoek van Eurofound naar toegang tot zorg, is het waarborgen dat mensen gebruik maken van nabijgelegen diensten niet alleen een kwestie van hun beschikbaarheid, maar moeten ze ook van goede kwaliteit zijn en op andere vlakken toegankelijk zijn (bijvoorbeeld het ontbreken van wachttijd) om de prikkel om te reizen op zoek naar betere en toegankelijkere opties te verminderen. 3
Technologie kan een belangrijke rol spelen: telewerken, e-government en e-healthcare verminderen allemaal de noodzaak om te reizen. De pandemiesituatie heeft het enorme potentieel hiervan aangetoond.
De vervoersbehoeften kunnen worden vervuld op manieren die de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen. Het bieden van goede toegang tot openbaar vervoer is een belangrijk onderdeel van dergelijke inspanningen, en het bevorderen van openbaar vervoer past meer in harmonie met het EU-energiebeleid dan het faciliteren van privévervoer. Bovendien zijn mensen met een lager inkomen eerder geneigd om het openbaar vervoer te gebruiken en zijn ze gevoeliger voor kosten, dus investeren in kwalitatief goed openbaar vervoer is een prioriteit voor een rechtvaardige transitie. In het aanstaande werk over toegang tot essentiële diensten voor mensen met een laag inkomen brengt Eurofound in kaart in hoeverre lidstaten en lokale overheden de toegang tot openbaar vervoer vergemakkelijken door de gebruikerskosten voor groepen met een laag inkomen te verlagen.
Steden moeten fietsen en wandelen blijven bevorderen door te investeren in goed verbonden, toekomstgerichte fiets- en voetgangersinfrastructuur. Dergelijke actieve vervoersmiddelen zijn verreweg het schoonst, gezondst en goedkoopst om te gebruiken en, aangezien de overgrote meerderheid van de Europeanen in stedelijke gebieden woont, zou een breed deel van de bevolking profiteren. Werkplekken bevinden zich vaak in stedelijke centra, waar huren en huizenprijzen voor velen onbetaalbaar zijn geworden, waardoor dicht bij het werk wonen onmogelijk is. Het beter verbinden van buitenwijken met infrastructuur die actieve vervoersvormen mogelijk maakt, kan deze werknemers ten goede komen.
Landelijke gemeenschappen mogen niet over het hoofd worden gezien; Ze moeten beter bediend worden. Hoewel het op korte termijn nodig kan zijn om brandstofsubsidies te gebruiken, kunnen slimmere oplossingen worden gezocht. Deze zouden betere toegang tot breedband kunnen omvatten, wat de noodzaak om naar het werk te reizen zou kunnen verminderen. Of, waar de schonere alternatieven van fietswegen en openbaar vervoer onrealistisch zijn, zou toegang tot elektrische auto's en zonne-energie-aangedreven laden kunnen worden geboden.
Veerkracht verbeteren voor een onzekere toekomst
De invasie van Oekraïne heeft ons opnieuw geleerd dat de toekomst onzeker is – conflict is een nieuwe motor van verandering. 4 Een gevolg kan zijn dat de energieprijzen hoog blijven of zelfs verder stijgen. In tegenstelling tot ad-hoc financiële steun voor energieverbruik, zou het verminderen van de afhankelijkheid van huishoudens van externe energiebronnen hun veerkracht vergroten bij dergelijke prijsstijgingen. Energiesubsidies kunnen worden verlaagd en de btw kan van het ene op het andere moment worden verhoogd, door huidige of toekomstige regeringen. De meeste maatregelen om de afhankelijkheid van externe energie te verminderen kunnen echter niet eenvoudig worden afgebroken: zodra zonnecellen zijn geïnstalleerd, huizen geïsoleerd en fiets- of wandelinfrastructuur is gebouwd, weten mensen dat ze er op de lange termijn op kunnen vertrouwen.
De stijging van de energieprijzen brengt het risico een groene transitie te creëren waarbij de armen de grootste uitdagingen ondervinden. Hun energiebehoefte verminderen en, waar nodig zijn, hun afhankelijkheid van fossiele brandstoffen gebaseerde energiebronnen, zou een echt rechtvaardige transitie waarborgen: klimaatneutraliteit bereiken tegen 2050 zonder iemand achter te laten.
Afbeelding © Sergey/Adobe Stock
Hans Dubois
Senior research managerHans Dubois is senior onderzoeksmanager bij de eenheid Sociaal Beleid van Eurofound. Zijn onderzoeksthema's zijn onder meer huisvesting, overmatige schuldenlast, gezondheidszorg, langdurige zorg, sociale uitkeringen, pensionering en kwaliteit van leven in de lokale omgeving. Voordat hij bij Eurofound in dienst trad, was hij universitair docent aan de Kozminski-universiteit (Warschau). Hij voltooide een doctoraat in Business Administration and Management aan de Bocconi Universiteit (Milaan), nadat hij als onderzoeksmedewerker had gewerkt bij het European Observatory on Health Systems and Policies (Madrid).
Related content
30 May 2023
Unaffordable and inadequate housing in Europe
Unaffordable housing is a matter of great concern in the EU. It leads to homelessness, housing insecurity, financial strain and inadequate housing. It also prevents young people from leaving their family home. These problems affect people’s health and well-being, embody unequal living conditions and opportunities, and result in healthcare costs, reduced productivity and environmental damage. Private tenants have faced particularly large housing cost increases, and owners with mortgages are vulnerable to interest rate increases. In addition, many owners without mortgages, especially in post-communist and southern European countries, experience poverty and housing inadequacy. The cost-of-living crisis affects people in all tenancies. Social housing and rent subsidies support many, but capacity differs across and within countries, and these measures exclude certain groups in vulnerable situations and fail to reach everyone who is entitled to them. Three quarters of Member States have Housing First initiatives – providing housing for homeless people – but these mostly operate on a small scale. This report maps housing problems in the EU and the policies that address them, drawing on Eurofound’s Living, working and COVID-19 e-survey, European Union Statistics on Income and Living Conditions and input from the Network of Eurofound Correspondents.
8 October 2020
Access to care services: Early childhood education and care, healthcare and long-term care
The right of access to good-quality care services is highlighted in the European Pillar of Social Rights. This report focuses on three care services: early childhood education and care (ECEC), healthcare, and long-term care. Access to these services has been shown to contribute to reducing inequalities throughout the life cycle and achieving equality for women and persons with disabilities. Drawing on input from the Network of Eurofound Correspondents and Eurofound’s own research, the report presents an overview of the current situation in various EU Member States, Norway and the UK, outlining barriers to the take-up of care services and differences in access issues between population groups. It pays particular attention to three areas that have the potential to improve access to services: ECEC for children with disabilities and special educational needs, e-healthcare and respite care.
4 August 2016
Inadequate housing in Europe: Costs and consequences
This report aims to improve understanding of the true cost of inadequate housing to EU Member States and to suggest policy initiatives that might help address its social and financial consequences. The full impact of poor housing tends to be evident only in the longer term, and the savings to publicly funded services, the economy and society that investment in good quality accommodation can deliver are not always obvious. While housing policies are the prerogative of national governments, many Member States face similar challenges in this field. In some, projects to improve inadequate housing have already provided valuable practical experience that can usefully be shared, and this report presents eight such case studies. While improving poor living conditions would be costly, the report suggests the outlay could be recouped quite quickly from savings on healthcare and a range of publicly funded services – in the EU as a whole, for every €3 invested in improving housing conditions, €2 would come back in savings in one year.
With contributions from Robert Anderson, Pierre Faller, Jan Vandamme (Eurofound) and Madison Welsh.
