Nationale minimumlonen in de EU: beleidsgedreven groei, voortdurende convergentie en meer nabijheid van onderhandelde lonen

De meeste van de 22 lidstaten met een nationaal minimumloon hebben deze het afgelopen jaar aanzienlijk verhoogd (Figuur 1). Zoals onderzocht in de aanstaande jaarlijkse evaluatie van het minimumloon van Eurofound, was het veranderingspercentage tussen januari 2025 en januari 2026 het grootst in Centraal- en Oost-Europese landen: Slovenië (16%); Bulgarije, Slowakije, Litouwen en Hongarije (11–12%); Kroatië en Tsjekkië (ongeveer 8%); en Roemenië met 7% (aangenomen in juli 2026). De verhogingen waren gematigder in de meeste West-Europese landen: alleen Duitsland, Griekenland en Portugal noteerden stijgingen boven de 5%.

De omvang van deze gerapporteerde verhogingen van de nominale rentes die door landen zijn vastgesteld, was grotendeels vergelijkbaar met die van het voorgaande jaar. Omdat de inflatie begin 2026 veel beter onder controle was, toen die verhogingen werden besloten, speelden stijgende prijsniveaus geen grote rol bij de beslissingen om de minimumlonen te verhogen. In plaats daarvan kwam de Richtlijn Minimumloon in veel gevallen als drijfveer naar voren: een groeiend aantal lidstaten gebruikt de indicatieve referentiewaarden die in de richtlijn worden genoemd om hun hogere tarieven te koppelen aan een bepaalde waarde voor hun nominale tarieven (uitgedrukt als een aandeel van het gemiddelde/mediane loon). Als gevolg hiervan verbeterde de koopkracht van nationale minimumlonen in vrijwel alle landen tussen januari 2025 en januari 2026, opnieuw vooral in de meeste Centraal- en Oost-Europese landen (en Duitsland), terwijl de winst in de overige landen van kleinere omvang was.

Desalniettemin hebben de schokken van het prijsniveau in maart 2026 als gevolg van de sluiting van de Straat van Hormuz en andere wereldwijde onevenwichtigheden dit beeld veranderd. Met behulp van de meest actuele inflatiegegevens van mei 2026 ontstaat een genuanceerder beeld. Het laat zien dat deze algemene winst in koopkracht onder minimumloonarbeiders al in verschillende mate is uitgehold in de EU-landen. In feite zijn er dalingen in koopkracht tussen januari 2025 en mei 2026 geregistreerd in verschillende landen (Malta, Luxemburg, Spanje, Frankrijk, Nederland, Polen, Portugal, Letland en Ierland). De onzekerheid over inflatieniveaus en beleidsmaatregelen blijft groot: in april 2026 is in België al een automatisch indexeringsmechanisme geactiveerd, en het moet nog blijken of er nieuwe beleidsmaatregelen zullen komen om het nationale minimumloon aan te passen aan de stijgende inflatieniveaus in de lidstaten, zoals gebeurde tijdens de kosten van levensonderhoud tussen 2021 en 2024.

De ontwikkelingen van dit jaar zijn in lijn met de algemene verbetering van het minimumloon, die het grootste deel van het afgelopen decennium heeft plaatsgevonden. Dit komt door een verhoogde beleidsfocus die heeft geleid tot minimumloonvloeren die in de meeste landen boven het gemiddelde lonen zijn gegroeid.

Overheden hebben gedurfdere benaderingen aangenomen voor het vaststellen van het minimumloon, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de zeer grote verhogingen in Slovenië in 2011, Spanje in 2019 en ook in Duitsland in 2022 na de invoering van een wettelijke tarief daar in 2015. Deze verandering in beleidstoon ten aanzien van het vaststellen van het minimumloon wordt ondersteund door de invoering van de EU-richtlijn minimumloon in 2022.

Hoewel de groei van minimumloontarieven in veel landen aanzienlijk is, bestaat er opnieuw een duidelijke regionale scheiding: landen in Centraal- en Oost-Europa, die begonnen op aanzienlijk lagere niveaus, hebben een opvallende opwaartse convergentie geregistreerd. Tussen 2016 en 2026 verdubbelden de rentes in reële termen in Roemenië en Litouwen; ze namen ruim 50% toe in Kroatië, Bulgarije, Polen en Hongarije, en met bijna 50% in Slowakije, Slovenië en Tsjechië (Figuur 2). Dit betekent dat de nominale tarieven die door overheden zijn vastgesteld, in de afgelopen tien jaar in de meeste landen in Centraal- en Oost-Europa zijn verdubbeld of verdrievoudigd.

De vooruitgang is over het algemeen bescheidener in de oudere lidstaten, waar de groei van het minimumloon in reële termen grotendeels onder de 10% ligt, en slechts boven de 20% in Ierland, Duitsland en Griekenland, en rond de 40% in Spanje en Portugal. Desalniettemin is het belangrijk dat er in alle landen behalve Frankrijk winst in koopkracht is geboekt.

Hoewel de minimumloontarieven in de meeste Centraal- en Oost-Europese landen nog steeds lager zijn dan die van oudere lidstaten, betekent hun opmerkelijke groei in het afgelopen decennium dat de regionale verschillen aanzienlijk zijn afgenomen. Dit heeft geleid tot enkele significante veranderingen in de relatieve positie die lidstaten innemen bij hun rangschikking op basis van het niveau van hun minimumloon. Figuur 3 rangschikt landen volgens nominale rentes in de euro. Litouwen steeg van het derde laagste percentage in 2016 naar het negende hoogste van 22 landen in 2026, terwijl Polen ook steeg en momenteel de tiende plaats inneemt. Duitsland steeg van de zesde naar de derde plaats wat betreft het hoogste minimumloon. Daarentegen daalden Griekenland en Malta aanzienlijk en bezetten momenteel respectievelijk de 14e en 15e positie, van de 22 lidstaten met een nationaal minimumloon.

Collectieve onderhandelingen tussen sociale partners zijn een fundamenteel hoeksteen van het Europees Sociaal Model, die al decennialang de arbeidsomstandigheden en lonen in de hele EU vormgeeft. Zoals hierboven besproken, spelen nationale minimumlonen echter steeds meer een belangrijke rol bij het vaststellen van loonbodems. Na de financiële crisis van 2008 startten vakbonden en andere maatschappelijke actoren campagnes voor substantiële nationale minimumloonverhogingen (bijvoorbeeld de EVV, ongedateerd). De COVID-19-crisis versnelde deze trend verder, waardoor de EU meer nadruk legde op het waarborgen van adequate minimumlonen, wat culmineerde in de Richtlijn Minimumloon in 2022. Deze ontwikkeling weerspiegelt deels zorgen dat traditionele collectieve onderhandelingsstructuren de afgelopen decennia zijn verzwakt (Picot, 2023).

De recente stijging van het nationale minimumloon heeft analisten doen waarschuwen dat deze de onderhandelingsmacht van sociale partners kunnen ondermijnen, met name bij het vaststellen van effectieve loonvloeren voor laagbetaalde werknemers (Kahancová en Kirov, 2021). Natuurlijk kan de interactie tussen minimumlonen en collectieve onderhandelingen verschillende vormen aannemen en hangt af van verschillende factoren, waaronder de mate van betrokkenheid van sociale partners bij het vaststellen van nationale minimumlonen (Grimshaw en Bosch, 2013; Grimshaw, Dingeldey en Schulten, 2021). Een cruciale factor is echter hoe dicht het nationale minimumloon in de buurt komt van collectief overeengekomen loonvloeren.

Eurofound verzamelt gegevens over collectief overeengekomen loonvloeren in laagbetaalde sectoren in alle EU-lidstaten. Deze gegevens kunnen worden gebruikt om een empirisch beeld te krijgen van hoe dichter de nationale minimumlonen dichter bij collectief overeengekomen loonvloeren zijn gekomen in deze laagbetaalde sectoren (zie Eurofound (2024) voor meer details over de methodologie en de datasetsteekproef). Figuur 4 toont het gemiddelde jaarlijkse groeipercentage van collectief overeengekomen loonvloeren in de dataset in relatie tot de verhoging van de nationale minimumlonen. Het bevestigt dat de nationale minimumlonen over het algemeen inhalen: in elk jaar van 2016 tot 2025 was het aandeel van collectief overeengekomen loonvloeren – waarvan de jaarlijkse groei achterbleef bij die van het nationale minimumloon – groter dan het aandeel waarvan de groei het overtrof. Dit heeft ertoe geleid dat het verschil tussen collectief overeengekomen loonvloeren en het nationale minimumloon is geslonen van 7,9% in 2015 tot 3,6% in 2025 (berekend als de mediane afstand tussen beide, gebaseerd op nominale, maandelijkse loontarieven).

Hoe meer het nationale minimumloon bijblijft met collectief overeengekomen loonvloeren, hoe groter de rol ervan wordt. Dit betekent dat laagbetaalde werknemers steeds meer afhankelijk zijn van nationale instellingen voor het vaststellen van het minimumloon om adequate loonbescherming te bieden, en daardoor mogelijk blootgesteld worden aan politieke trends. Het is daarom van cruciaal belang dat collectieve onderhandelingen actief worden bevorderd in landen waar de dekking laag is: de Richtlijn Minimumloon bepaalt dat landen met minder dan 80% van de werknemers die onder collectieve onderhandelingen vallen, actieplannen moeten opstellen om deze te bevorderen. Een aantal lidstaten heeft dergelijke plannen al gepubliceerd. Gezien de hier gepresenteerde gegevens en de populariteit van het nationale minimumloonbeleid is het van cruciaal belang dat collectieve onderhandelingsinstellingen actief worden versterkt en dat nationale maatregelen ter bevordering ervan worden gemonitord op effectiviteit.

De nationale minimumlonen zijn het afgelopen jaar opnieuw aanzienlijk gestegen in de meeste lidstaten met dergelijke beleidsmaatregelen. Bovendien resulteerden deze verhogingen van nominale tarieven in koopkrachtwinsten onder minimumloonarbeiders in vrijwel alle landen. Deze ontwikkelingen voegen zich bij aan de grote vooruitgang die het afgelopen decennium is waargenomen in het minimumloon, hoewel dit vooral het geval is geweest in Centraal- en Oost-Europese landen. Snel stijgende nationale minimumlonen kunnen ook invloed hebben op collectieve loononderhandelingen, aangezien de loonvloeren in veel laagbetaalde sectoren minder stijgen dan het nationale minimumloon. Tegen deze achtergrond is het versterken van collectieve onderhandelingen belangrijker dan ooit om sociale partners te ondersteunen bij het beschermen van de arbeidsomstandigheden van de laagstbetaalde werknemers.

Afbeelding © Rawpixel.com/Adobe Stock