De eindeloze werkdag in flexibel werkend Europa

Eén op de vijf werknemers in de Europese Unie meldt meerdere keren per maand te worden benaderd om werkgerelateerde redenen buiten hun werktijd. Toegepast op de EU-beroepsbevolking eind 2024 komt dit overeen met ongeveer 39,4 miljoen werknemers. Regelmatig contact buiten kantooruren is het gevolg van een langdurige transformatie van de werkcultuur die parallel heeft plaatsgevonden aan de toenemende digitalisering van werk. De werkdag gaat verder dan de contractueel afgesproken werktijden voor een aanzienlijk aantal werknemers, en sommigen ervaren dit zo vaak dat het voelt alsof je in de wacht staat.

Het aanstaande Eurofound-rapport Working anytime and anywhere in the EU after the pandemic: The effects on quality of working time analyseert dit fenomeen, gebaseerd op nieuwe gegevens die in 2024 zijn verzameld door de European Working Conditions Survey (EWCS).

Analyse van de gegevens toont duidelijk aan dat de frequentie waarmee een werknemer buiten werktijd wordt benaderd, direct en evenredig gerelateerd is aan hun stressniveau. Van degenen die dagelijks worden benaderd, geeft 6 op de 10 (59%) aan altijd of bijna altijd stress op het werk te ervaren. Aan de andere kant van de schaal, onder degenen die nooit buiten werktijd contact hebben gehad, daalt dit cijfer tot 17%. Constante beschikbaarheid is geen neutraal kenmerk van het moderne werkleven: het brengt een aantoonbare prijs met zich mee in termen van mentale belasting en verhoogde werk-privéconflicten.

Wat zijn de oorzaken achter deze contacten buiten kantooruren? De bevindingen van de EWCS 2024 tonen aan dat de meest directe factor de werkdruk is. Wanneer werknemers niet genoeg tijd hebben om hun taken tijdens normale werktijden te voltooien, is de kans groter dat het werk buiten de contractuele uren overloopt en worden werknemers vaker buiten de werkdag benaderd.

Flexibele werkregelingen en het gebruik van informatie- en communicatietechnologie (ICT) zijn ook factoren, maar ze werken anders. Flexibiliteit wordt geassocieerd met meer contact buiten kantooruren. Onder werknemers met flexibele start- en eindtijden geeft 64% aan dat ze buiten werktijd minstens af en toe worden benaderd, vergeleken met 49% van degenen met standaardroosters. Een vergelijkbaar patroon verschijnt per werkplek: 63% van de telewerkers geeft dergelijk contact aan, vergeleken met 48% van de werknemers die uitsluitend op de locatie van hun werkgever werken. Deze cijfers suggereren dat flexibiliteit in tijd of plaats de verwachtingen van de beschikbaarheid van werknemers kan verhogen.

ICT-gebruik is een facilitator die werklocaties overslaat. Onder werknemers die nooit ICT op het werk gebruiken, geeft 59% aan buiten werktijd nooit benaderd te zijn, vergeleken met 38% van de ICT-gebruikers. Maar zelfs onder werknemers die uitsluitend op het terrein van hun werkgever werken, worden ICT-gebruikers vaker buiten werktijd benaderd dan niet-gebruikers. Dit geeft aan dat digitale connectiviteit, en niet alleen thuiswerken, een belangrijk mechanisme is waardoor de beschikbaarheid van een werknemer zich uitbreidt tot in de niet-werktijd.

Van alle beroepsgroepen worden het meest waarschijnlijk leidinggevende medewerkers benaderd, gevolgd door service- en verkoopmedewerkers. Per sector noteren onderwijs en gezondheidszorg de hoogste percentages.

In een poging om werknemers te machtigen om aan het einde van de werkdag uit te schakelen, hebben 13 lidstaten ervoor gekozen het recht om te ontkoppelen – het recht om niet te reageren op contact buiten werktijd zonder negatieve gevolgen te ondervinden, te reguleren: België, Bulgarije, Kroatië, Cyprus, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Luxemburg, Portugal, Slowakije, Slovenië en Spanje. Het bestaande regelgevende landschap is echter verre van homogeen. In sommige lidstaten (België, Frankrijk en Spanje) geldt het recht voor de gehele beroepsbevolking in de particuliere sector; in andere landen (Cyprus, Griekenland, Italië en Slowakije) is het uitsluitend beperkt tot telewerkers. Het juridische karakter varieert ook: van werknemers die niet verplicht zijn te reageren (Bulgarije en Kroatië) op de actieve dienst van de werkgever om geen contact te maken tijdens rustperiodes (Portugal en Slovenië) tot het expliciete recht om zich los te koppelen van elektronische werkcommunicatie (Griekenland en Ierland).

De rol van sociale dialoog vormt een andere belangrijke as van differentiatie. In België, Frankrijk, Luxemburg en Spanje speelt collectieve onderhandelingen, zowel op sector- als bedrijfsniveau, een centrale rol bij het definiëren en uitvoeren van het recht. In landen als Kroatië, Griekenland en Portugal daarentegen zijn er geen specifieke procedures voor de toepassing ervan.

De gegevens suggereren dat wetgeving een verschil maakt, zij het niet op een lineaire manier, en op zichzelf ook niet voldoende is. Zoals te zien is in Figuur 1, heeft Frankrijk, dat al lange tijd regelgeving heeft op dit gebied, een van de laagste niveaus van contact buiten kantooruren in de EU, met 17% van de werknemers die melden dat ze zijn benaderd. Ierland heeft een recentere maar al geconsolideerde gedragscode over het recht om te ontkoppelen, en 21% van de werknemers geeft aan benaderd te worden. Nederland en Zweden, die geen specifieke nationale regelgeving hebben, behoren tot de landen met het hoogste percentage werknemers dat buiten werktijd wordt benaderd, met 31% die zegt meerdere keren per maand te worden benaderd.

Wetgeving verklaart echter niet alles. De Noordse landen en Nederland hebben een traditie van flexibelere manieren om werktijden te organiseren, en daarom kan contact buiten werktijd als meer 'normaal' worden gezien in vergelijking met andere delen van de EU.

Het beeld dat uit de EWCS 2024 naar voren komt, is er een van structurele spanning in het hart van hedendaagse werkarrangementen. Contact buiten kantooruren is een wijdverbreid kenmerk van het Europese werkleven, gevormd door werkdruk, flexibiliteit van werkregelingen, beroepsrol, sector, werkplekcultuur en nationale institutionele context. Nu flexibel en thuiswerken blijven groeien, is de vraag welke aanpak het meest effectief is om werk buiten werktijd daadwerkelijk te beperken.

Afbeelding © Rychko Yevhen/Adobe Stock